Chính trường Israel trước các kịch bản phải phá vỡ cam kết để thành lập chính phủ

Cựu Tổng tham mưu trưởng quân đội Israel Gadi Eisenkot (giữa), lãnh đạo đảng Yashar, bên những người ủng hộ tại trụ sở tranh cử của đảng ở Tel Aviv, Israel, ngày 28/10/2026. Ảnh: THX/TTXVN phát

Theo truyền thông Israel ngày 30/10, đảng Likud của ông Netanyahu và đảng Yashar của ông Eisenkot giành được nhiều phiếu nhất trong số 11 đảng vượt ngưỡng để có ghế trong Quốc hội Israel (Knesset) khóa tới.

Tuy nhiên, ông Netanyahu và khối các đảng có cùng quan điểm chính trị với ông chỉ giành được 53 trong tổng số 61 ghế cần thiết để chiếm đa số tại Knesset gồm 120 ghế. Khối của ông Eisenkot giành được 48 ghế. Hai đảng Arab giành 19 ghế còn lại.

Đối với ông Eisenkot, ba vấn đề gây chia rẽ nhiều khả năng sẽ chi phối các cuộc tranh luận và buộc một số chính trị gia đồng minh phải từ bỏ cam kết tranh cử, gồm hợp tác với các đảng Arab, áp dụng nghĩa vụ quân sự bắt buộc đối với nam giới Do Thái cực đoan chính thống (Haredi) và tham gia chính phủ đoàn kết dân tộc với ông Netanyahu.

Sự ủng hộ của các đảng Arab

Khối của ông Eisenkot gồm bốn đảng do người Do Thái lãnh đạo: đảng Yashar của chính ông, đảng B’Yachad do hai cựu thủ tướng Naftali Bennett và Yair Lapid lãnh đạo, đảng Yisrael Beytenu do ông Avigdor Liberman lãnh đạo và đảng Dân chủ do ông Yair Golan lãnh đạo.

Ông Eisenkot có thể trở thành thủ tướng với một liên minh gồm 67 ghế nếu kết nạp hai đảng chủ yếu là người Arab, gồm Ra’am giành được 8 ghế và Joint List giành được 11 ghế. Tuy nhiên, phương án này không hề đơn giản. Ba trong số bốn đảng thuộc khối của ông Eisenkot (Yashar, B’Yachad và Yisrael Beytenu) đã cam kết không thành lập chính phủ với các đảng Arab. Việc dựa vào sự ủng hộ của các đảng này còn vấp phải trở ngại về tính chính danh, xét đến lợi thế của ông Netanyahu trong số cử tri Do Thái.

Trong chiến dịch tranh cử, ông Eisenkot đưa ra bốn điều kiện để tham gia chính phủ, trong đó có cam kết duy trì Israel là nhà nước Do Thái và dân chủ, tuân thủ các giá trị của Tuyên ngôn Độc lập, thực hiện nghĩa vụ quân sự hoặc phục vụ quốc gia bắt buộc và công nhận Hamas là tổ chức khủng bố cần phải bị tiêu diệt.

Trong cuộc phỏng vấn với kênh Channel 12 vào cuối tháng 9, ông Eisenkot, cựu Tổng tham mưu trưởng Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF), tuyên bố các đảng Arab không đáp ứng những điều kiện của ông và do đó sẽ không tham gia chính phủ.

Trong đêm bầu cử và những ngày sau đó, ông tiếp tục khẳng định sẽ thành lập liên minh với các đảng Do Thái theo chủ nghĩa phục quốc Do Thái.

Ông Bennett, cựu thủ tướng từng dựa vào sự ủng hộ của đảng Ra’am vào năm 2021 khi cùng ông Lapid thành lập liên minh cầm quyền, cũng loại trừ khả năng tham gia chính phủ cùng các đảng Arab. Ông Liberman, người có đảng giành được 7 ghế, tuyên bố sẽ thành lập liên minh chỉ gồm các đảng theo chủ nghĩa phục quốc Do Thái. Trước bầu cử, chỉ có ông Yair Golan thuộc đảng Dân chủ cánh tả công khai đề cập khả năng hợp tác với các đảng Arab. Sau bầu cử, ông tiếp tục kêu gọi ba đảng còn lại trong khối cùng thực hiện phương án này.

Một cách để né tránh vấn đề trên là ông Eisenkot thành lập chính phủ thiểu số, dựa vào phiếu ủng hộ từ bên ngoài liên minh của hai đảng Ra’am và Joint List. Một phương án vững chắc hơn là thành lập liên minh có sự tham gia của Ra’am, đồng thời dựa vào sự ủng hộ từ bên ngoài chính phủ của Joint List. Tuy nhiên, phương án này cũng có thể vấp phải sự phản đối đáng kể về chính trị và trong dư luận.

Trong tuyên bố chính thức sau bầu cử, đảng Joint List cho biết sẵn sàng tham gia hợp tác chính trị nhằm lật đổ chính phủ của ông Netanyahu, nhưng không công khai làm rõ liệu đảng này có ủng hộ chính phủ do ông Gadi Eisenkot lãnh đạo hay không và nếu có thì với những điều kiện nào. Trong cuộc phỏng vấn với kênh Channel 12 vào đêm trước bầu cử, lãnh đạo đảng Ra’am, ông Mansour Abbas, tuyên bố: “Tôi biết cách thành lập một chính phủ tại Israel”.

Vấn đề nghĩa vụ quân sự

Nếu không nhận được sự ủng hộ của các đảng Arab, về lý thuyết, khối đối lập có thể tìm cách tranh thủ 13 ghế của các đảng Do Thái cực đoan chính thống là Shas và United Torah Judaism để thành lập chính phủ.

Cả bốn đảng trong khối của ông Eisenkot đều coi việc chấm dứt miễn trừ nghĩa vụ quân sự đối với người Do Thái cực đoan chính thống là vấn đề trọng tâm trong chiến dịch tranh cử. Trong khi đó, các đảng Haredi yêu cầu tiếp tục duy trì chính sách miễn trừ này. Vì vậy, hợp tác với những đảng trên đồng nghĩa với việc phá vỡ một cam kết tranh cử rõ ràng.

Chính phủ đoàn kết dân tộc với ông Netanyahu

Trong bối cảnh con đường thành lập chính phủ không có sự tham gia của ông Netanyahu gần như không có triển vọng rõ ràng, phương án thay thế của khối đối lập là cùng ông Netanyahu tham gia chính phủ đoàn kết dân tộc.

Tuy nhiên, phương án này cũng sẽ đi ngược lại rõ ràng những cam kết tranh cử của họ. Nguyên tắc chung duy nhất mang tính ràng buộc giữa bốn đảng này là mục tiêu đưa ông Netanyahu rời khỏi chính trường. Các đảng này từng tuyên bố ông Netanyahu là mối đe dọa hiện hữu đối với Israel.

Trong cuộc phỏng vấn trên đài phát thanh vào cuối tháng 10, ông Eisenkot tuyên bố: “Tôi cam kết dứt khoát rằng sẽ không tham gia chính phủ do ông Netanyahu lãnh đạo, kể cả theo cơ chế luân phiên”, theo đó ông và ông Netanyahu sẽ thay phiên nhau giữ chức thủ tướng.

Ông Bennett cũng tuyên bố trong một cuộc phỏng vấn trên đài phát thanh: “Tôi sẽ không tham gia chính phủ do ông ấy lãnh đạo vì ông ấy là người đang phá hoại Nhà nước Israel”.

Hai tuần trước, ông Liberman viết trên mạng xã hội X: “Với ông Netanyahu - dù thế giới có đảo lộn, chúng tôi cũng sẽ không tham gia chính phủ cùng ông ấy trong bất kỳ hoàn cảnh nào”.

Trong khi đó, ông Golan khẳng định: “Chúng tôi sẽ không tham gia chính phủ cùng ông Netanyahu và các đối tác của ông ấy. Chấm hết”.

Thách thức đối với ông Netanyahu

Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu (phải) bỏ phiếu tại một điểm bầu cử Quốc hội ở Jerusalem ngày 27/10/2026. Ảnh: THX/TTXVN phát

Ở chiều ngược lại, ông Netanyahu cũng chưa có con đường rõ ràng để thành lập chính phủ. Các đảng trong liên minh của ông giành được 53 ghế, vượt dự đoán, dù giảm so với 68 ghế hiện nay. Tuy nhiên, khả năng giành thêm 8 ghế cần thiết để đạt đa số dường như nằm ngoài tầm với.

Trong chiến dịch tranh cử, ông Netanyahu đã sử dụng khả năng các đảng Arab tham gia liên minh cầm quyền như một công cụ công kích phe đối lập. Trong bài phát biểu vào đêm trước bầu cử, ông Netanyahu gọi việc hợp tác với các đảng này là “điều đáng hổ thẹn”.

Tuy nhiên, điều đó có thể không ngăn cản ông tìm cách thành lập chính phủ với một trong các đảng Arab, đặc biệt là Ra’am. Lãnh đạo đảng này, ông Mansour Abbas, cho biết trong cuộc phỏng vấn với kênh Channel 12 vào đêm bầu cử rằng ông đang trao đổi với các chính trị gia thuộc cả hai khối.

Trong cuộc bầu cử năm 2022, ông Netanyahu cũng từng tiến hành đàm phán với ông Abbas về khả năng thành lập chính phủ.

Tuy nhiên, ngay cả khi ông Netanyahu thực hiện bước đi khó tưởng tượng là hợp tác với Ra’am, ông cũng khó có thể giành đủ số ghế để đạt đa số. Các đối tác cực hữu của ông là Itamar Ben Gvir và Bezalel Smotrich đã tuyên bố rõ trong chiến dịch tranh cử rằng họ không chấp nhận bất kỳ hình thức hợp tác nào như vậy. Còn Joint List, trong đó có đảng Balad công khai phản đối chủ nghĩa phục quốc Do Thái, lại càng khó được chấp nhận hơn.

Trong bối cảnh tất cả các phương án thành lập chính phủ dường như đều bị chặn lại, việc hình thành liên minh cầm quyền tại Israel có thể đòi hỏi các bên phải phá vỡ căn bản những cam kết tranh cử, qua đó làm xáo trộn toàn bộ hệ thống chính trị. Phương án còn lại là tổ chức một cuộc bầu cử mới nếu không bên nào thành công trong việc thành lập chính phủ.