Chờ đợi bảo tàng hàng hải đầu tiên tại Việt Nam

Di vật tàu cổ phát lộ rõ bên bờ biển Hội An Tây vào tháng 11/2025. Ảnh: HÀ SẤU

“Cái nôi” tàu cổ đắm

Sau ba năm thi thoảng khẽ xuất lộ rồi lại ẩn mình trong cát, di vật tàu cổ đã lộ diện rõ mồn một bên bờ biển Hội An Tây trong những ngày mưa gió cuối năm 2025. Việc xuất lộ di vật như gợi nhắc về một tuyến hàng hải huy hoàng trong lịch sử và xa hơn là con đường định danh một vùng đất mở.

Kết quả khảo sát bước đầu từ chuyên gia cho thấy, tàu cổ phát lộ bên bờ biển Hội An Tây là bảo vật và di sản văn hóa biển cực kỳ quan trọng không chỉ của Việt Nam mà của khu vực Đông Nam Á. Đây là minh chứng cho lịch sử hàng hải và thương mại sôi động ở Biển Đông, ước tính có niên đại thế kỷ 14-16, được thiết kế theo tàu thuyền truyền thống Biển Đông, có cấu trúc lớn, bền vững, sử dụng gỗ bản địa và nhập khẩu, hiện trạng tàu còn khá nguyên vẹn.

Theo đánh giá từ các chuyên gia, xác tàu cổ phát lộ ở Việt Nam còn nguyên vẹn hiện chỉ đếm trên đầu ngón tay, kể cả tàu đang phát lộ bên bờ biển Hội An là 3 chiếc (hai chiếc còn lại hiện ở Bắc Ninh và Quảng Ngãi).

TS. Nguyễn Văn Việt, Giám đốc Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á nhận định, vùng biển Đà Nẵng và lân cận (khoảng từ vùng biển Hội An vào đến Bình Châu, Quảng Ngãi) có thể xem là “cái nôi” tàu đắm của Việt Nam. Thống kê sơ bộ có khoảng 20 tàu cổ bị đắm từng phát hiện tại khu vực này. Có thể vì nhiều lý do như hoạt động giao thương sôi động trong quá khứ, do dòng hải lưu, gió mùa đông bắc…

Ông Nguyễn Sự, nguyên Bí thư Thành ủy Hội An thông tin thêm, ở vùng biển gần Cù Lao Chàm cũng có tàu cổ khác bị đắm. Trước đây, chính quyền địa phương cũng từng tính đến việc sẽ trục vớt con tàu này nhưng do nằm sâu dưới lòng biển nên phương tiện không đủ khả năng để thực hiện mà chỉ trục vớt các di vật ở trong tàu. Rất có thể trên tuyến biển này còn thêm nhiều tàu đắm khác nữa.

Ngoài ra, qua thông tin của ngư dân địa phương cùng các di vật mà Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An được tiếp cận, cho thấy khả năng khu vực ven biển từ Tân Thành tới Cửa Đại, cách mép nước khoảng 1km, nằm độ sâu khoảng 14 - 15m còn tồn tại một tàu đắm khác. Di vật của nó có thể chủ yếu là gốm sứ Chương Châu và một ít từ Đức Hóa, chảo gang có khung niên đại tập trung vào khoảng 1560 đến những năm 1630 vào cuối thời nhà Minh (Trung Quốc).

Vùng biển Hội An, Đà Nẵng là nơi được nhận định có nhiều tàu cổ đắm do nằm trên tuyến hải thương sôi động trong quá khứ. Ảnh: QUỐC TUẤN

Thời điểm chín muồi?

Theo nhiều tiêu chí, Việt Nam được xác định là quốc gia biển nhưng đến nay lại chưa có bảo tàng hàng hải đúng nghĩa. Ông Đỗ Thái Bình, Phó Chủ tịch Hội Khoa học kỹ thuật Công nghiệp tàu thủy Việt Nam cho rằng, ở một số quốc gia như Trung Quốc, Đức hiện nay có nhiều bảo tàng tàu thuyền. Một đất nước hàng hải thì phải có bảo tàng tàu thuyền để kể câu chuyện về kỹ thuật đóng tàu, về lịch sử hàng hải trong quá khứ của quốc gia. Ở nước ta, mới chỉ lác đác vài tàu thuyền trưng bày chung trong các bảo tàng ở Quảng Ngãi hay Phú Quốc (An Giang).

Ông Trần Đình Thành, Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cho biết, cách đây khoảng 5 năm, khi tiến hành khai quật tàu cổ ở Quảng Ngãi thì các bên liên quan cũng đã có định hướng xây dựng một bảo tàng biển nhưng kết quả không thành vì có nhiều khó khăn. Nếu cuộc khai quật di vật tàu cổ tại Hội An vào mùa hè tới đây mang lại nhiều giá trị lớn thì ấp ủ về việc phát triển một bảo tàng về biển, về tàu cổ đắm tại địa phương là có cơ sở.

Ông Phạm Phú Ngọc, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An thông tin thêm: “Trong Đề án bảo tồn phát huy giá trị di sản văn hóa thế giới đô thị cổ Hội An giai đoạn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2035 có danh mục đầu tư một bảo tàng thương cảng Hội An đã được các bộ liên quan có ý kiến. Sắp tới, nếu cuộc khai quật khả quan thì cơ quan chức năng sẽ tính toán đưa vào chương trình đầu tư công cho giai đoạn tiếp theo để cụ thể hóa”.

Có nhiều lý do để Hội An, Đà Nẵng là một “ứng viên” sáng giá, trở thành nơi tọa lạc bảo tàng này. Bên cạnh là nơi đang phát lộ một tàu cổ bị đắm có niên đại dự đoán đến vài trăm năm, xứ Quảng là vùng đất hướng biển từ rất sớm ngay từ thời kỳ Sa Huỳnh - Champa. Cạnh đó, tại Nhà trưng bày Hoàng Sa, Nhà trưng bày Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm hay Bảo tàng Thổ sản Hội An đang lưu giữ nhiều hiện vật, tư liệu quý giá liên quan đến hàng hải, đại dương là chất liệu làm sinh động thêm nếu có một bảo tàng chuyên về hàng hải.

Du khách tham quan mô hình tàu thuyền trưng bày ở Bảo tàng Thổ sản Hội An. Ảnh: HÀ SẤU

Một bảo tàng đa giá trị

Thời gian qua tại Hội An đã hình thành một chuỗi bảo tàng chuyên đề độc đáo bao gồm: Bảo tàng Văn hóa dân gian, Bảo tàng Văn hóa Sa Huỳnh, Bảo tàng Thổ sản Hội An, Bảo tàng Gốm sứ mậu dịch và Bảo tàng nghề y truyền thống. Từng bảo tàng là những nét chấm phá riêng về hơi thở của vùng đất và là các mảnh ghép hài hòa để hội tụ thành chuỗi tour tuyến du lịch bảo tàng chuyên đề đặc thù. Trong tương lai gần, nếu hình thành thêm được một bảo tàng về hàng hải tại địa phương, sức hút và thương hiệu du lịch bảo tàng tại Hội An sẽ còn được gia tăng.

Không chỉ góp phần thúc đẩy du lịch, ông Nguyễn Sự nhận định: “Chỉ riêng một con tàu cổ đắm có niên đại vài trăm năm cũng đã xứng đáng để thành lập một bảo tàng. Bảo tàng này sẽ làm rõ thêm giá trị con đường gốm sứ, con đường tơ lụa trên biển trong quá khứ. Và quan trọng hơn, bảo tàng sẽ làm rõ thêm cái nhìn về sự tiến lùi của biển qua từng giai đoạn, để con người rút ra bài học về sự nương tựa vào thiên nhiên trong bối cảnh biến đổi khí hậu nặng nề hiện nay”.

Còn theo TS. Nguyễn Văn Việt, sớm muộn gì Việt Nam cũng phải có bảo tàng hàng hải, nên nhân việc khai quật di vật tàu cổ tại Hội An tới đây cần tính đường dài về một trung tâm nghiên cứu và bảo quản tàu cổ. “Một bảo tàng hàng hải cũng sẽ giúp chúng ta lưu giữ tri thức bản địa về đóng tàu, đóng ghe bầu, nhất là khi lớp người cuối cùng thông thạo về điều này đang ở vào tuổi xế chiều. Đà Nẵng là nơi xứng đáng đặt bảo tàng này”, TS. Nguyễn Văn Việt nói.

HÀ SẤU