Cho vay 3.000 đồng/triệu/ngày bị khởi tố: Pháp luật quy định thế nào?

Chỉ với mức lãi 3.000 đồng cho mỗi triệu đồng vay trong một ngày, người cho vay có thể thu về số tiền lớn sau thời gian ngắn. Tuy nhiên, mức lãi tưởng chừng không đáng kể này tương đương 109,5%/năm, cao gấp nhiều lần giới hạn cho phép trong các giao dịch vay tiền dân sự thông thường và có thể dẫn đến trách nhiệm hình sự khi đáp ứng đủ các điều kiện luật định.

Hình minh họa.

Ổ nhóm cho vay lãi nặng trăm tỉ ở Hà Tĩnh hoạt động như thế nào?

Để che giấu hành vi phạm tội và tránh sự phát hiện của cơ quan chức năng, các đối tượng chủ yếu cho vay thông qua người quen hoặc những người đã từng vay tiền giới thiệu.

Cho vay 500 triệu đồng, thu lợi bất chính hơn 46 triệu đồng

Ngày 05/10/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Hưng Yên đã khởi tố vụ án, khởi tố bị can đối với Đặng Thị Phương Thảo (sinh năm 1991, tạm trú tại phường Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên) để điều tra về tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự.

Theo kết quả điều tra ban đầu, từ ngày 30/04 đến 08/05/2026, Thảo thực hiện 3 lần cho một phụ nữ trú tại Hà Nội vay tiền, với tổng số tiền 500 triệu đồng. Mức lãi suất được áp dụng là 3.000 đồng/triệu đồng/ngày, tương đương 109,5%/năm, gấp 5,475 lần mức lãi suất tối đa được pháp luật dân sự cho phép.

Từ ngày 30/05 đến 01/07/2026, người cho vay đã thu tổng cộng 56,4 triệu đồng tiền lãi. Sau khi đối chiếu với các quy định pháp luật, cơ quan chức năng xác định khoản thu lợi bất chính là 46.098.630 đồng.

Vụ việc đang tiếp tục được điều tra, làm rõ theo quy định. Việc khởi tố bị can chưa đồng nghĩa với kết luận người bị khởi tố có tội; trách nhiệm hình sự cuối cùng thuộc thẩm quyền xem xét, phán quyết của tòa án.

Từ vụ việc này, nhiều người đặt câu hỏi: Nếu cho bạn bè, người quen vay tiền với lãi suất cao hơn ngân hàng thì có bị xử lý hình sự hay không? Và liệu cứ thu lãi trên 20%/năm là đã phạm tội?

Trước hết, cần phân biệt giữa giới hạn lãi suất trong quan hệ dân sự và mức lãi suất có thể làm phát sinh trách nhiệm hình sự.

Theo Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015, lãi suất vay do các bên thỏa thuận nhưng không được vượt quá 20%/năm của khoản tiền vay, trừ trường hợp luật khác có liên quan quy định khác. Nếu thỏa thuận vượt giới hạn này, phần lãi suất vượt quá không có hiệu lực pháp luật.

Ví dụ, một người cho người quen vay 100 triệu đồng trong một năm, mức lãi suất tối đa theo quy định dân sự thông thường là 20 triệu đồng nếu tính trên toàn bộ khoản tiền vay trong đủ một năm. Nếu hai bên thỏa thuận lãi 30%/năm, phần lãi vượt giới hạn có thể bị xác định không có hiệu lực, nhưng điều đó không đồng nghĩa người cho vay đương nhiên bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Lãi suất từ 100%/năm có thể bị xử lý hình sự trong trường hợp nào?

Điều 201 Bộ luật Hình sự quy định về tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự. Theo đó, một trong những điều kiện để xem xét trách nhiệm hình sự là mức lãi suất cho vay phải gấp 5 lần trở lên mức lãi suất cao nhất quy định tại Bộ luật Dân sự.

Với giới hạn 20%/năm hiện nay, mức lãi suất thuộc phạm vi xem xét của điều luật này là từ 100%/năm trở lên.

Tuy nhiên, chỉ riêng việc cho vay với lãi suất từ 100%/năm chưa đủ để kết luận người cho vay phạm tội. Cơ quan chức năng còn phải xác định số tiền thu lợi bất chính và các điều kiện khác theo quy định.

Cụ thể, người cho vay với mức lãi suất từ 100%/năm trở lên, thu lợi bất chính từ 30 triệu đồng đến dưới 100 triệu đồng có thể bị phạt tiền từ 50 triệu đến 200 triệu đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 3 năm.

Trường hợp thu lợi bất chính dưới 30 triệu đồng vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu người cho vay đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này, hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà tiếp tục vi phạm.

Nếu phạm tội và thu lợi bất chính từ 100 triệu đồng trở lên, người thực hiện hành vi có thể bị phạt tiền từ 200 triệu đến 1 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm. Ngoài ra, người phạm tội còn có thể chịu hình phạt bổ sung theo quy định.

Như vậy, không phải mọi trường hợp cho vay vượt mức 20%/năm đều bị xử lý hình sự, cũng không phải cứ cho vay với lãi suất 100%/năm là chắc chắn phải đi tù. Việc xử lý phụ thuộc vào tính chất hành vi, số tiền thu lợi bất chính, tiền sử vi phạm và các tình tiết cụ thể.

Một vấn đề đáng chú ý khác là cách xác định tiền thu lợi bất chính. Khoản tiền này không đơn giản là toàn bộ số lãi mà người cho vay đã nhận được. Theo hướng dẫn áp dụng Điều 201, số tiền thu lợi bất chính được xác định từ phần lãi vượt quá giới hạn tối đa của pháp luật dân sự và các khoản thu trái pháp luật khác, căn cứ vào thời hạn khoản vay, số tiền phải trả hoặc thực tế đã trả trong từng trường hợp.

Chẳng hạn, nếu cho vay 10 triệu đồng với mức lãi 3.000 đồng/triệu đồng/ngày, người vay phải trả 30.000 đồng tiền lãi mỗi ngày, tương đương 900.000 đồng trong 30 ngày. Trong khi đó, tiền lãi theo mức 20%/năm, tính trên dư nợ 10 triệu đồng không thay đổi trong cùng 30 ngày, chỉ khoảng 164.000 đồng nếu quy đổi một năm 365 ngày.

Chênh lệch giữa hai khoản tiền này cho thấy vì sao mức lãi tính theo ngày có thể khiến người vay chịu gánh nặng lớn dù số tiền phải trả hằng ngày không quá cao.

Đối với trường hợp cho vay nhiều lần, pháp luật cũng có hướng dẫn cụ thể về việc xác định tổng số tiền thu lợi bất chính để xử lý trách nhiệm hình sự. Một số trường hợp người cho vay nhằm thu lợi bất chính từ 30 triệu đồng trở lên nhưng chưa thực hiện được do nguyên nhân ngoài ý muốn vẫn có thể bị xem xét về tội phạm chưa đạt.

Về quyền lợi của người đi vay, khi vụ án cho vay lãi nặng bị xử lý hình sự, phần tiền thu lợi bất chính mà người cho vay thực tế đã thu có thể được trả lại cho người vay theo quy định. Ngoại lệ là trường hợp người vay sử dụng tiền vào mục đích bất hợp pháp như đánh bạc, mua bán trái phép chất ma túy hoặc lừa đảo chiếm đoạt tài sản; khi đó khoản tiền này có thể bị tịch thu sung quỹ nhà nước.

Người đang vay tiền với lãi suất bất thường nên giữ lại giấy vay nợ, hợp đồng, sao kê chuyển khoản, tin nhắn thỏa thuận lãi suất và chứng từ trả tiền. Đây là những tài liệu quan trọng để cơ quan chức năng xác minh số tiền vay, mức lãi thực tế và các khoản đã thanh toán khi phát sinh tranh chấp hoặc dấu hiệu vi phạm pháp luật.

Vụ cho vay lãi 109,5%/năm tại Hưng Yên cho thấy một khoản lãi được tính bằng vài nghìn đồng mỗi ngày có thể trở thành mức lãi suất rất cao khi quy đổi theo năm. Vì vậy, trước khi vay hoặc cho vay tiền, các bên cần xác định rõ lãi suất, thời hạn, khoản phí đi kèm và những giới hạn mà pháp luật cho phép, tránh để một giao dịch dân sự thông thường trở thành vụ việc có dấu hiệu vi phạm hình sự.