Chủ động phòng ngừa, cảnh báo từ sớm các nguy cơ tranh chấp đầu tư quốc tế

Nâng cao hiệu quả phòng ngừa tranh chấp

Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, chiều 11/4, dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự thảo Nghị quyết quy định cơ chế phối hợp, chính sách đặc thù trong phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên điều hành phiên thảo luận chiều 11/4

Bày tỏ thống nhất cao với sự cần thiết ban hành Nghị quyết, đại biểu Dương Khắc Mai - đoàn Lâm Đồng nhấn mạnh, đây là bước hoàn thiện quan trọng trong khuôn khổ pháp lý của Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, góp phần bảo vệ lợi ích quốc gia và củng cố môi trường đầu tư minh bạch, ổn định.

Để bảo đảm tính khả thi, đại biểu Dương Khắc Mai cho rằng, các quy định về cơ chế phối hợp tại Điều 6 của dự thảo Nghị quyết cần được cụ thể hóa hơn. Do đó, cần xác định rõ cơ quan đầu mối chủ trì trong tham mưu chính sách, trong đó có thể giao Bộ Tư pháp giữ vai trò trung tâm điều phối nhằm bảo đảm tính thống nhất. Đồng thời, cần quy định rõ quy trình phối hợp liên ngành, đặc biệt trong quá trình đàm phán, ký kết các cam kết quốc tế và xử lý tình huống phát sinh.

Đại biểu cũng đề nghị bổ sung quy định về thời hạn xử lý các phản ánh, kiến nghị của nhà đầu tư; xây dựng cơ chế phản hồi minh bạch, có tính ràng buộc trách nhiệm để nâng cao hiệu quả phòng ngừa tranh chấp.

Đại biểu Dương Khắc Mai - đoàn Lâm Đồng

Về trách nhiệm tham mưu xây dựng chính sách và thu hút đầu tư (Điều 7 dự thảo Nghị quyết), đại biểu đoàn Lâm Đồng nhận xét, dự thảo chưa xác định rõ chủ thể chịu trách nhiệm chính, có thể dẫn đến khó khăn trong việc xác định trách nhiệm khi phát sinh tranh chấp. Do đó, cần làm rõ vai trò của từng bộ, ngành, nhất là các cơ quan quản lý chuyên ngành và Bộ Tài chính.

Tham gia ý kiến về nội dung phối hợp và bảo đảm nguồn lực cho công tác phòng ngừa, giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế, đại biểu Mai Thị Phương Hoa - đoàn Ninh Bình cho biết, theo quy định tại khoản 1 Điều 3 dự thảo Nghị quyết, tranh chấp đầu tư quốc tế được xác định là tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài với Nhà nước, Chính phủ hoặc cơ quan nhà nước, tổ chức của Việt Nam trong các trường hợp phát sinh từ điều ước quốc tế hoặc từ hợp đồng, thỏa thuận giữa cơ quan nhà nước với nhà đầu tư nước ngoài hoặc tổ chức kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài chiếm trên 50% vốn điều lệ.

Tuy nhiên, đại biểu dẫn báo cáo thẩm tra của cơ quan có thẩm quyền cho rằng, quy định như dự thảo có thể làm thu hẹp phạm vi áp dụng cơ chế phối hợp. Trên thực tế, vẫn có thể phát sinh tranh chấp giữa cơ quan nhà nước Việt Nam với các tổ chức kinh tế có tỷ lệ vốn nước ngoài dưới 50% hoặc chỉ có một số thành viên hợp danh là người nước ngoài.

Dù tỷ lệ vốn không chi phối, các vụ việc này vẫn tiềm ẩn tính chất phức tạp, có nguy cơ gây thiệt hại lớn đến lợi ích quốc gia, tác động đến quốc phòng, an ninh, đối ngoại và môi trường đầu tư. Từ đó, đại biểu đề nghị cần nghiên cứu mở rộng phạm vi áp dụng cơ chế phối hợp liên ngành và chính sách đặc thù để bảo đảm khả năng ứng phó hiệu quả trong các tình huống phát sinh.

Đại biểu Mai Thị Phương Hoa - đoàn Ninh Bình

Đối với quy định tại khoản 5, Điều 18 về việc loại trừ, miễn giảm trách nhiệm pháp lý đối với người tham gia xây dựng và ban hành Nghị quyết, đại biểu Mai Thị Phương Hoa nhận định, đây là nội dung mới, tương tự quy định tại dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi), lần đầu tiên đề cập đến trách nhiệm pháp lý của chủ thể tham gia xây dựng văn bản quy phạm pháp luật.

Theo quy định của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, trách nhiệm bồi thường hiện chỉ áp dụng đối với thiệt hại phát sinh trong hoạt động quản lý hành chính, tố tụng và thi hành án; chưa có quy định đối với hoạt động xây dựng pháp luật. Do đó, đại biểu đề nghị cần cân nhắc kỹ lưỡng nhằm bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật.

Củng cố môi trường đầu tư minh bạch, ổn định

Đóng góp ý kiến về công tác phối hợp phòng ngừa tranh chấp đầu tư quốc tế, đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà - đoàn Quảng Ninh kiến nghị bỏ khoản 4 Điều 7 của dự thảo. Quy định này giao Chính phủ quy định cơ chế bảo đảm công tác thu hút đầu tư nước ngoài hiệu quả, ổn định, giảm thiểu rủi ro phát sinh tranh chấp ngay từ giai đoạn đăng ký đầu tư.

Đại biểu cho rằng, nội hàm của cơ chế bảo đảm được đề xuất trong dự thảo hiện nay là không rõ ràng. Thêm vào đó, việc yêu cầu một văn bản quy phạm pháp luật phải bảo đảm được kết quả đầu ra trên thực tế là thiếu tính khả thi.

Thực tiễn cho thấy, quy trình, thủ tục đăng ký đầu tư đã được quy định rất cụ thể tại Luật Đầu tư và các văn bản hướng dẫn thi hành. Kết quả thu hút đầu tư nước ngoài cũng như số lượng tranh chấp phát sinh phụ thuộc trực tiếp vào công tác thực thi pháp luật tại các cơ quan nhà nước ở cấp Trung ương và địa phương.

Đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà - đoàn Quảng Ninh

Đối với cơ chế xử lý phản ánh, kiến nghị của nhà đầu tư nước ngoài tại Điều 9, đại biểu đề nghị không quy định theo hướng giao toàn diện thẩm quyền cho cơ quan quản lý nhà nước về đầu tư nước ngoài. Cơ chế này cần được thiết kế lại dựa trên sự phân công, phối hợp rõ ràng, trong đó cơ quan quản lý nhà nước về đầu tư nước ngoài chỉ đóng vai trò là đầu mối tiếp nhận, tổng hợp, điều phối thông tin, theo dõi và nhận diện các nguy cơ tranh chấp. Các bộ, ngành, địa phương sẽ trực tiếp thực hiện phân tích, đánh giá nội dung chuyên môn và xử lý vụ việc theo đúng thẩm quyền được giao.

Bên cạnh đó, cơ quan đại diện pháp lý sẽ đảm nhận việc đánh giá rủi ro tranh chấp đầu tư quốc tế, từ đó đề xuất các phương án xử lý mang tính chiến lược, bảo đảm phù hợp với nghĩa vụ quốc tế của quốc gia. Việc phân công như vậy nhằm phù hợp với thông lệ quốc tế về thiết lập cơ chế liên ngành.

Nếu giữ nguyên như dự thảo, sự thiếu phân định vai trò giữa các chủ thể sẽ dẫn đến tình trạng chồng chéo chức năng, làm giảm sút hiệu quả phối hợp. Các phản ánh của nhà đầu tư thường liên quan đến nhiều lĩnh vực đặc thù như thuế, đất đai, môi trường, quy hoạch hay việc thực thi bản án của tòa án, vốn dĩ thuộc chức năng, nhiệm vụ của các bộ, ngành và địa phương cụ thể. Việc giao cho cơ quan quản lý đầu tư nước ngoài đề xuất biện pháp xử lý hoặc đánh giá rủi ro pháp lý là không đúng chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên phát biểu

Kết luận nội dung thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên cho biết, dự thảo Nghị quyết có nhiều nội dung mang tính chuyên ngành. Qua thảo luận, đa số đại biểu Quốc hội đánh giá cao tinh thần chủ động, trách nhiệm của cơ quan chủ trì soạn thảo, chủ trì thẩm tra trong việc chuẩn bị và cập nhật bổ sung kịp thời hồ sơ dự thảo nghị quyết.

Các đại biểu đều thống nhất về sự cần thiết phải ban hành nghị quyết của Quốc hội nhằm thể chế hóa kịp thời các chủ trương của Bộ Chính trị, Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng trong công tác phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế; tạo cơ sở pháp lý thống nhất đồng bộ để chủ động phòng ngừa, cảnh báo từ sớm các nguy cơ tranh chấp, bảo đảm thực hiện nghiêm các cam kết quốc tế và bảo vệ lợi ích quốc gia dân tộc, củng cố môi trường đầu tư ổn định, minh bạch và uy tín quốc gia trong hội nhập quốc tế.

Bên cạnh đó, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên nêu rõ, các đại biểu cũng đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục rà soát chỉnh sửa, bổ sung một số nội dung để hoàn thiện dự thảo nghị quyết cả về nội dung chính sách và kỹ thuật lập pháp, bảo đảm tính đồng bộ của hệ thống pháp luật, xử lý được các tình huống đã và đang phát sinh trong thực tiễn, tăng cường tính khả thi của các quy định sau khi được Quốc hội thông qua.

Trong đó, chú trọng các nội dung sau: Tiếp tục rà soát kỹ lưỡng các quy định trong dự thảo nghị quyết, bảo đảm chỉ quy định những nội dung thực sự khác với luật, nghị quyết hiện hành và thuộc thẩm quyền của Quốc hội. Đồng thời, đánh giá đầy đủ tác động bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, tính khả thi, chặt chẽ trong tổ chức thực hiện, tránh tạo khoảng trống pháp lý hoặc phát sinh các vướng mắc trong quá trình áp dụng.

Làm rõ sự cần thiết và tính hợp lý của các chính sách trọng tâm đề ra trong dự thảo nghị quyết, tránh dàn trải. Cân nhắc thu hẹp phạm vi điều chỉnh, trong đó tập trung vào các cơ chế đặc thù, khác biệt, có tính đột phá, không quy định lại các nội dung đã được điều chỉnh trong pháp luật hiện hành hoặc các vấn đề mang tính kỹ thuật, thủ tục hành chính thuộc thẩm quyền của Chính phủ.

Rà soát kỹ các nguyên tắc phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế, trong đó cần nhấn mạnh định hướng chuyển từ tư duy giải quyết tranh chấp sang phòng ngừa tranh chấp. Coi trọng các biện pháp cảnh báo sớm, đối thoại, thương lượng, thỏa thuận và hòa giải nhằm hạn chế phát sinh tranh chấp hoặc giảm thiểu rủi ro khi vụ việc phát sinh...