Chủ động phòng ngừa, kiểm soát chặt chẽ an toàn thực phẩm từ sớm, từ xa

Chủ động phòng ngừa, kiểm soát chặt chẽ an toàn thực phẩm từ sớm, từ xa

Trao đổi với phóng viên Báo Đại biểu Nhân dân, ĐBQH Bùi Thị Kim Tuyến (Phú Thọ) cho rằng, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) cần đổi mới phương thức quản lý theo hướng quản lý thực chất dựa trên nguy cơ; từ xử lý khi sự cố xảy ra sang chủ động phòng ngừa; từ quy định trách nhiệm chung sang xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể. Mục tiêu cuối cùng là để thực phẩm không an toàn khó tiếp cận người tiêu dùng.

Kiểm soát chặt chẽ từ chuỗi cung ứng, chủ động phòng ngừa rủi ro

Sau hơn 15 năm thực hiện Luật An toàn thực phẩm năm 2010, từ thực tiễn quản lý nhà nước, đại biểu nhận thấy những bất cập, hạn chế nào cần được tập trung tháo gỡ trong lần sửa đổi Luật này?

Sau hơn 15 năm thực hiện Luật An toàn thực phẩm năm 2010, công tác bảo đảm an toàn thực phẩm đã có nhiều chuyển biến, góp phần nâng cao nhận thức, hoàn thiện khuôn khổ quản lý và bảo vệ sức khỏe Nhân dân. Tuy nhiên, phương thức sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng thay đổi nhanh, nhất là sự phát triển của thương mại điện tử, kinh doanh trên mạng và các chuỗi cung ứng liên tỉnh đang đặt ra những yêu cầu mới. Trong khi đó, khoảng cách giữa yêu cầu quản lý toàn bộ chuỗi cung ứng với năng lực tổ chức thực hiện còn chưa đồng đều, trách nhiệm của một số chủ thể chưa được xác định đủ rõ.

ĐBQH Bùi Thị Kim Tuyến (Phú Thọ) trao đổi bên hành lang nghị trường

Trước hết, về trách nhiệm quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm còn liên quan đến nhiều ngành, nhiều cấp nhưng cơ chế phối hợp, đầu mối chủ trì và trách nhiệm giải trình ở một số khâu chưa thật sự rõ ràng. Khi xảy ra sự cố, nếu không xác định rõ cơ quan tiếp nhận thông tin, chủ trì điều tra, lấy mẫu, truy xuất, thu hồi và công bố thông tin thì dễ dẫn đến chậm trễ hoặc đùn đẩy trách nhiệm.

Mặt khác, trong bối cảnh thị trường rất rộng, số lượng cơ sở nhỏ lẻ lớn, nhưng nguồn nhân lực, kinh phí lấy mẫu và năng lực kiểm nghiệm giữa các địa bàn còn khác nhau. Nếu chủ yếu kiểm tra hồ sơ hoặc thực hiện theo kế hoạch dàn trải thì khó phát hiện vi phạm phát sinh trong quá trình sản xuất, lưu thông. Do đó, công tác kiểm tra, hậu kiểm và kiểm nghiệm phải tập trung vào thực phẩm nguy cơ cao, cơ sở có lịch sử vi phạm, bếp ăn trường học, bếp ăn tập thể, cơ sở cung cấp suất ăn và những địa bàn, thời điểm tiềm ẩn rủi ro. Dự thảo cũng cần cụ thể hóa trách nhiệm bảo đảm an toàn thực phẩm tại bếp ăn tập thể, trường học, cơ sở dịch vụ ăn uống, hộ kinh doanh nhỏ lẻ và hoạt động kinh doanh trên môi trường mạng; nhất là trách nhiệm của đơn vị cung cấp nguyên liệu, suất ăn và khâu vận chuyển.

Thực tế cũng cho thấy, việc truy xuất nguồn gốc và xác định trách nhiệm trong chuỗi cung ứng vẫn là khâu khó khi thông tin về nguyên liệu, lô hàng, vận chuyển, bảo quản và phân phối không được lưu giữ, cập nhật đầy đủ, dẫn đến việc khoanh vùng, thu hồi và xác định trách nhiệm sẽ chậm. Đặc biệt, chính sách phải tính đến đặc thù miền núi, vùng sâu, vùng xa và địa bàn có đông đồng bào dân tộc thiểu số. Địa bàn rộng, giao thông khó khăn, cơ sở kinh doanh phân tán, điều kiện nước sạch, vệ sinh, bảo quản, vận chuyển và khả năng tiếp cận thông tin, kiểm nghiệm còn hạn chế. Từ đó có hướng dẫn, giải pháp hỗ trợ thiết thực để người dân và cơ sở kinh doanh có điều kiện thực hiện các yêu cầu về an toàn thực phẩm.

Theo tôi, tinh thần xuyên suốt của lần sửa đổi này là cần chuyển từ quản lý nặng về thủ tục sang quản lý thực chất dựa trên nguy cơ; từ xử lý khi sự cố xảy ra sang chủ động phòng ngừa; từ quy định trách nhiệm chung sang xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể. Mục tiêu cuối cùng là để thực phẩm không an toàn khó tiếp cận người tiêu dùng và khi rủi ro xuất hiện phải được phát hiện, cảnh báo, thu hồi, xử lý kịp thời.

Phân cấp phải đi đôi với nguồn lực và trách nhiệm thực thi

- Theo đại biểu, trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, dự thảo Luật cần hoàn thiện những quy định nào về phân cấp, phân quyền và tăng trách nhiệm của chính quyền địa phương trong quản lý an toàn thực phẩm?

Một đạo luật dù quy định đầy đủ đến đâu cũng khó đi vào cuộc sống nếu thẩm quyền không rõ, trách nhiệm không cụ thể và cơ quan được giao nhiệm vụ không có đủ điều kiện thực hiện. Dự thảo đã quy định trách nhiệm của UBND cấp tỉnh và cấp xã; trong đó cấp xã trực tiếp quản lý một số nhóm cơ sở như sản xuất, kinh doanh thực phẩm nhỏ lẻ, thức ăn đường phố, cơ sở dịch vụ ăn uống và các đối tượng theo phân cấp. Đây là định hướng phù hợp vì cấp xã gần dân, sát địa bàn. Tuy nhiên, dự thảo cần tiếp tục hoàn thiện một số nội dung trọng tâm.

Quang cảnh phiên thảo luận tại Hội trường, Kỳ họp thứ Hai. Ảnh: Khánh Duy

Trước hết, phân định rõ nhiệm vụ, thẩm quyền và trách nhiệm của từng cấp. Luật cần làm rõ cấp nào tiếp nhận thông tin, kiểm tra, lấy mẫu, xử lý vi phạm, yêu cầu thu hồi sản phẩm và tổ chức ứng phó sự cố; trường hợp nào cấp xã được chủ động giải quyết, trường hợp nào phải báo cáo hoặc chuyển cơ quan chuyên môn cấp tỉnh. Đồng thời, cần rà soát để tránh chồng chéo giữa nhiệm vụ giao trực tiếp cho cấp xã với thẩm quyền phân cấp, phân quyền của cấp tỉnh.

Quan trọng hơn, phân cấp phải đi đôi với phân bổ nguồn lực. Không thể giao cấp xã quản lý trực tiếp nhưng thiếu cán bộ được đào tạo, kinh phí kiểm tra, phương tiện lấy mẫu, khả năng tiếp cận cơ sở kiểm nghiệm và công cụ quản lý dữ liệu. Việc phân bổ nguồn lực cần căn cứ dân số, số lượng và loại hình cơ sở, mức độ nguy cơ, đặc điểm địa lý; ưu tiên miền núi, vùng sâu, vùng xa và địa bàn có nhiều trường học, chợ, khu công nghiệp, cơ sở dịch vụ ăn uống. Với vùng đồng bào dân tộc thiểu số, cần quan tâm đến điều kiện hạ tầng, nước sạch, vệ sinh và phương tiện bảo quản, vận chuyển thực phẩm; tránh quy định nghĩa vụ vượt quá khả năng thực hiện mà không có lộ trình và hỗ trợ phù hợp.

Hoạt động, bếp ăn bán trú được kiểm tra hàng ngày tuân thủ nghiêm chỉnh các quy định, kiên quyết không tiếp nhận thực phẩm không đạt yêu cầu. Ảnh: Dương Trang

Bên cạnh đó, cần thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành có đầu mối chịu trách nhiệm và quy trình xử lý thống nhất. Đồng thời, cấp tỉnh cần giữ vai trò hướng dẫn chuyên môn, điều phối, kiểm tra, hỗ trợ kỹ thuật và tăng cường năng lực cho cấp xã. Ngoài ra, việc đánh giá hiệu quả quản lý cũng cần đổi mới, không chỉ căn cứ số cuộc kiểm tra, số cơ sở được tuyên truyền mà phải chú trọng tỷ lệ cơ sở nguy cơ cao được giám sát, mức độ khắc phục vi phạm, thời gian truy xuất và thu hồi sản phẩm, khả năng cảnh báo sớm và kết quả xử lý sự cố và mức độ chuyển biến trong chấp hành pháp luật. Các tiêu chí cần gắn với trách nhiệm người đứng đầu và được công khai ở mức phù hợp để Nhân dân giám sát.

Tôi muốn nhấn mạnh, phân cấp, phân quyền không chỉ là chuyển việc từ cấp trên xuống cấp dưới mà phải đi cùng thẩm quyền hợp lý, điều kiện thực hiện và trách nhiệm đến cùng. Cấp xã là tuyến trực tiếp nắm địa bàn, phát hiện sớm nguy cơ; cấp tỉnh có trách nhiệm hướng dẫn, điều phối và hỗ trợ chuyên môn, nguồn lực. Có như vậy, mô hình chính quyền địa phương hai cấp mới nâng cao hiệu lực quản lý, thay vì làm tăng áp lực cho cơ sở.

Đội Quản lý thị trường số 3 tỉnh Phú Thọ tăng cường kiểm tra, kiểm soát thị trường và tuyên truyền, bảo đảm an toàn thực phẩm trên địa bàn. Ảnh: Anh Thư

Lấy hiệu quả thực thi và thay đổi hành vi làm thước đo

- Từ thực tiễn tỉnh Phú Thọ sau hợp nhất và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, đại biểu có kiến nghị gì nhằm nâng cao năng lực, trách nhiệm của đội ngũ cán bộ quản lý an toàn thực phẩm ở cơ sở, đồng thời nâng cao nhận thức, ý thức chấp hành pháp luật của người sản xuất, kinh doanh và người tiêu dùng?

Sau hợp nhất và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, Phú Thọ có địa bàn rộng, dân số đông với 148 xã, phường; điều kiện kinh tế - xã hội, tập quán sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng giữa các khu vực có sự khác biệt. Thời gian qua, tỉnh đã chủ động kiện toàn Ban Chỉ đạo liên ngành về an toàn thực phẩm, ban hành Chỉ thị số 12/CT-UBND ngày 3/10/2025 nhằm tăng cường trách nhiệm quản lý nhà nước trong lĩnh vực này. Trong Tháng hành động vì an toàn thực phẩm năm 2026, tỉnh tổ chức các đoàn kiểm tra liên ngành theo ba khu vực Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình trước đây, đồng thời chỉ đạo UBND xã, phường thành lập đoàn kiểm tra theo phân cấp.

Với kinh nghiệm trong lĩnh vực đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, tôi cho rằng, để tiếp tục nâng cao năng lực, trách nhiệm của đội ngũ cán bộ quản lý an toàn thực phẩm ở cơ sở cần rà soát, bố trí cán bộ phù hợp với vị trí việc làm và đặc điểm từng địa bàn; xác định rõ cá nhân, bộ phận chịu trách nhiệm tham mưu, tổ chức thực hiện. Những địa bàn miền núi rộng, cơ sở phân tán hoặc có nhiều trường học, chợ, khu công nghiệp, dịch vụ ăn uống cần phương án tăng cường nhân lực và hỗ trợ chuyên môn tương xứng.

Đoàn kiểm tra liên ngành về an toàn thực phẩm gồm Sở Y tế và Sở Nông nghiệp và Môi trường đã tiến hành kiểm tra thực hiện các quy định về an toàn thực phẩm tại các cơ sở kinh doanh thực phẩm trên địa bàn tỉnh Phú Thọ. Ảnh: Linh Duy

Cùng với đó, phải đổi mới công tác đào tạo, bồi dưỡng theo hướng gắn với yêu cầu thực tiễn, chú trọng kỹ năng nhận diện nguy cơ, kiểm tra điều kiện sản xuất, kinh doanh, giám sát bếp ăn tập thể, kiểm soát nguồn gốc nguyên liệu, lập hồ sơ, xử lý vi phạm và ứng phó sự cố ngộ độc thực phẩm. Trường Chính trị có thể tham gia bồi dưỡng kiến thức quản lý nhà nước, trách nhiệm công vụ và kỹ năng phối hợp; những nội dung chuyên môn sâu cần có sự tham gia của cơ quan chuyên ngành và chuyên gia có thẩm quyền.

Cấp tỉnh cũng cần duy trì cơ chế hỗ trợ chuyên môn thường xuyên cho cấp xã thông qua quy trình nghiệp vụ thống nhất, hướng dẫn xử lý tình huống, cập nhật cảnh báo nguy cơ và xây dựng hệ thống thông tin dùng chung về cơ sở sản xuất, kinh doanh, kết quả kiểm tra, vi phạm và nguy cơ. Đồng thời, cần gắn kết quả quản lý với đánh giá cán bộ và trách nhiệm người đứng đầu; bảo vệ cán bộ thực hiện đúng quy định, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung, đồng thời xử lý nghiêm các trường hợp buông lỏng quản lý, bao che hoặc tiếp tay cho vi phạm.

Bên cạnh năng lực của đội ngũ cán bộ, nâng cao nhận thức và ý thức chấp hành pháp luật của người dân, người sản xuất, kinh doanh cũng là giải pháp căn cơ, lâu dài. Vì vậy, tuyên truyền không thể chung chung, dàn trải mà phải phân loại đối tượng, lựa chọn nội dung và phương pháp phù hợp.

Trước hết, đối với người sản xuất, kinh doanh, cần giúp họ nhận thức rằng tuân thủ pháp luật không chỉ là nghĩa vụ mà còn là điều kiện bảo vệ uy tín, thương hiệu và phát triển bền vững. Việc hướng dẫn phải cụ thể, phù hợp từng loại hình, quy mô, tập trung vào lựa chọn nguyên liệu, chế biến, bảo quản, vận chuyển, ghi nhãn và truy xuất nguồn gốc. Với hộ kinh doanh nhỏ lẻ, cần kết hợp tuyên truyền, hướng dẫn và hỗ trợ để từng bước đáp ứng yêu cầu; đồng thời xử lý nghiêm hành vi cố tình vi phạm, trục lợi trên sức khỏe người tiêu dùng.

Các cấp học trên địa bàn xã Sơn Đông (tỉnh Phú Thọ) đã và đang nghiêm chỉnh kiểm soát chặt chẽ chất lượng bếp ăn bán trú, bảo đảm an toàn, khoa học và đủ dinh dưỡng. Ảnh: Dương Trang

Đối với người tiêu dùng, cần trang bị kỹ năng lựa chọn thực phẩm an toàn, kiểm tra nguồn gốc, nhãn hàng hóa, hạn sử dụng, nhận diện quảng cáo thổi phồng công dụng; khuyến khích chủ động phản ánh dấu hiệu vi phạm và tham gia giám sát tại cộng đồng.

Riêng tại miền núi, vùng sâu, vùng xa và địa bàn có đông đồng bào dân tộc thiểu số, tuyên truyền phải phù hợp với ngôn ngữ, phong tục, tập quán và điều kiện tiếp cận thông tin; phát huy vai trò của già làng, trưởng bản, người có uy tín và các tổ chức đoàn thể. Nội dung cần gắn với hướng dẫn thực hành về lựa chọn, sơ chế, chế biến, bảo quản thực phẩm, vệ sinh và an toàn bữa ăn học đường; đồng thời quan tâm cải thiện điều kiện nước sạch, vệ sinh, bảo quản và vận chuyển để người dân vùng khó khăn có khả năng thực hiện.

Từ thực tế đó, tôi kiến nghị đổi mới công tác phổ biến, giáo dục pháp luật theo hướng lấy người tiếp nhận làm trung tâm, tình huống thực tế làm phương tiện và sự thay đổi nhận thức, hành vi làm thước đo. Cùng với đó, cần phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị - xã hội, hiệp hội ngành hàng, nhà trường, báo chí và cộng đồng trong tuyên truyền, vận động, giám sát, phát hiện và phản ánh vi phạm. Đồng thời, ứng dụng công nghệ số để công khai thông tin, tra cứu nguồn gốc, cảnh báo và tiếp nhận phản ánh, nhưng phải kết hợp trực tuyến với trực tiếp, có phương thức hỗ trợ để bảo đảm người dân ở vùng khó khăn, vùng lõm sóng, người cao tuổi và những người chưa quen sử dụng công nghệ đều có thể tiếp cận.

Mỗi bữa ăn an toàn, đủ dinh dưỡng không chỉ giúp học sinh phát triển thể chất mà còn là nền tảng cho trí tuệ và nhân cách, góp phần xây dựng môi trường giáo dục an toàn. Ảnh: Dương Trang

Tôi cho rằng, khi cán bộ thực thi công vụ công tâm, người kinh doanh coi chất lượng và an toàn là danh dự, người tiêu dùng chủ động lựa chọn và lên tiếng trước vi phạm, thì tuân thủ pháp luật sẽ trở thành chuẩn mực tự giác. Đó cũng là mục tiêu cuối cùng của việc sửa đổi Luật: xây dựng môi trường sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng thực phẩm minh bạch, có trách nhiệm, an toàn; bảo vệ sức khỏe và chất lượng cuộc sống của Nhân dân.