Chuẩn hóa dinh dưỡng học đường: Gỡ vướng từ quy chuẩn đến thực thi

Bữa ăn học đường không chỉ cần an toàn mà còn phải đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng theo từng lứa tuổi. Ảnh: CTV

Tuy nhiên, việc thiếu quy chuẩn, nhân lực chuyên môn và điều kiện tổ chức đồng đều đang khiến chất lượng bữa ăn giữa các trường còn khoảng cách. Từ thực tiễn triển khai tại Hà Nội và những kiến nghị của các chuyên gia, yêu cầu đặt ra là phải có giải pháp đồng bộ, xác định rõ trách nhiệm và bảo đảm mỗi suất ăn vừa an toàn, vừa đủ chất.

Không chỉ “ăn đủ no”

Theo Tiến sĩ, bác sĩ Bùi Thị Mai Hương, Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ Khoa học kỹ thuật dinh dưỡng - thực phẩm, Viện Dinh dưỡng quốc gia, Việt Nam đang đối mặt với gánh nặng kép về dinh dưỡng: Suy dinh dưỡng vẫn tồn tại ở một số khu vực, trong khi thừa cân, béo phì gia tăng ở trẻ em, nhất là tại thành thị.

Theo số liệu của Viện Dinh dưỡng Quốc gia, năm 2020, tỷ lệ suy dinh dưỡng thấp còi ở trẻ dưới 5 tuổi tại vùng miền núi phía Bắc là 37,4%; tỷ lệ thừa cân, béo phì ở trẻ từ 5 đến 19 tuổi tại khu vực thành thị là 26,8%. Tình trạng thiếu vi chất cũng đáng lưu ý, với tỷ lệ thiếu vitamin A là 9,5% và thiếu kẽm là 58%.

Theo Tiến sĩ, bác sĩ Bùi Thị Mai Hương, Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ Khoa học kỹ thuật dinh dưỡng - thực phẩm, Viện Dinh dưỡng quốc gia, dinh dưỡng hợp lý góp phần phát triển thể chất, trí tuệ và sức khỏe. Ảnh: CTV

Những con số này cho thấy chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ cần được quan tâm từ sớm, trong đó trường học là môi trường có vai trò thiết thực. Theo Tiến sĩ, bác sĩ Bùi Thị Mai Hương, dinh dưỡng hợp lý góp phần phát triển thể chất, trí tuệ và sức khỏe, đồng thời ảnh hưởng đến khả năng học tập của học sinh.

Các chất dinh dưỡng như protein, canxi, vitamin D và kẽm có vai trò đối với sự phát triển hệ xương, chiều cao và khả năng miễn dịch. Trong độ tuổi đi học, việc cung cấp đủ năng lượng và vi chất cũng hỗ trợ hoạt động của não bộ, trí nhớ và khả năng tiếp thu kiến thức. Vì vậy, bữa ăn học đường cần được tính toán phù hợp với độ tuổi, thay vì chỉ chú trọng số lượng thức ăn hoặc cảm giác no bụng.

Một trong những vướng mắc hiện nay, theo Tiến sĩ, bác sĩ Bùi Thị Mai Hương, là Việt Nam chưa có quy chuẩn kỹ thuật quốc gia mang tính bắt buộc về dinh dưỡng học đường. Việc xây dựng thực đơn tại nhiều trường còn phụ thuộc vào kinh nghiệm của người phụ trách hoặc đơn vị cung cấp suất ăn, trong khi yêu cầu dinh dưỡng cần được tính toán bằng cơ sở chuyên môn.

Số liệu được chuyên gia dẫn chứng cho thấy, nhân lực cũng là vấn đề cần giải quyết. Tại nhiều cơ sở giáo dục, việc xây dựng thực đơn, quản lý an toàn thực phẩm và theo dõi sức khỏe học sinh được giao kiêm nhiệm cho nhân viên y tế trường học hoặc người phụ trách bếp ăn. Trong khi đó, công việc này đòi hỏi kiến thức về nhu cầu dinh dưỡng, cách tính khẩu phần và khả năng điều chỉnh thực đơn theo từng nhóm tuổi.

Điều kiện tổ chức bữa ăn giữa các địa phương cũng chưa đồng đều. Những trường ở vùng sâu, vùng xa còn gặp khó khăn về bếp ăn, nguồn nước sạch và thiết bị bảo quản thực phẩm. Nếu không có hỗ trợ phù hợp, việc đáp ứng cùng một yêu cầu dinh dưỡng sẽ khó khăn hơn đối với các trường thiếu nguồn lực.

Từ thực tế đó, Tiến sĩ, bác sĩ Bùi Thị Mai Hương kiến nghị sớm xây dựng quy chuẩn dinh dưỡng học đường; hỗ trợ nhà trường bằng ngân hàng thực đơn và phần mềm tính toán khẩu phần; đồng thời có cơ chế bố trí, đào tạo nhân lực chuyên môn.

Với địa bàn khó khăn, cần ưu tiên kinh phí cải thiện bếp ăn, nguồn nước và thiết bị bảo quản thực phẩm. Việc phối hợp giữa ngành giáo dục, y tế, gia đình và cơ quan quản lý cũng cần được duy trì để theo dõi chất lượng bữa ăn trong quá trình thực hiện.

Chuẩn hóa từ thực đơn đến khâu giám sát

Từ kinh nghiệm triển khai mô hình điểm “Bữa ăn học đường bảo đảm dinh dưỡng hợp lý kết hợp tăng cường hoạt động thể lực cho trẻ em, học sinh, sinh viên Việt Nam”, Thạc sĩ Hà Thị Phương, Quản lý dinh dưỡng, Viện Dinh dưỡng TH cho rằng, thực đơn cần được xây dựng dựa trên nhu cầu dinh dưỡng, văn hóa ẩm thực và nguồn thực phẩm sẵn có của từng địa phương.

Khâu tổ chức bữa ăn bán trú tại Trường Tiểu học Nguyễn Viết Xuân (phường Yên Hòa) được giám sát chặt chẽ. Ảnh: Lê Nguyễn

Mô hình được triển khai tại 10 tỉnh, thành phố, với bộ 400 thực đơn phù hợp đặc điểm từng vùng. Quá trình xây dựng thực đơn có tính đến định lượng từng món ăn, chi phí thực phẩm, đồng thời tổ chức nấu thử, tiếp nhận phản hồi để điều chỉnh phù hợp với sở thích của học sinh và yêu cầu dinh dưỡng.

Theo số liệu do đơn vị triển khai công bố, 95,8% số trường tham gia đánh giá mô hình đạt hiệu quả hoặc rất hiệu quả; tỷ lệ học sinh tiểu học có hiểu biết đầy đủ về bữa ăn cân đối tăng 23,6%. Kết quả này cho thấy việc kết hợp thực đơn khoa học với giáo dục dinh dưỡng và hoạt động thể lực có thể góp phần hình thành thói quen ăn uống lành mạnh.

Tại Hà Nội, công tác tổ chức bữa ăn bán trú cũng đang được tăng cường kiểm tra, giám sát. Theo kế hoạch, từ nay đến hết năm học 2026-2027, Hà Nội tổ chức 4 đoàn kiểm tra liên ngành, tập trung vào công tác chỉ đạo, tổ chức bữa ăn bán trú; việc đánh giá, lựa chọn đơn vị cung cấp, ký kết và thực hiện hợp đồng; trách nhiệm quản lý, giám sát của chính quyền địa phương và nhà trường. Các đoàn đối chiếu điều kiện thực tế với hồ sơ, chứng từ và dữ liệu truy xuất nguồn gốc trên hệ thống HanoiCheck, yêu cầu khắc phục hoặc kiến nghị xử lý vi phạm theo thẩm quyền.

Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội Trần Lưu Hoa, trưởng đoàn kiểm tra liên ngành thành phố đề nghị chính quyền địa phương và các nhà trường tiếp tục rà soát, khắc phục những hạn chế; làm rõ trách nhiệm của từng bên, bảo đảm các yêu cầu về an toàn thực phẩm được thực hiện đầy đủ, thực chất.

Thực tiễn này cho thấy, chuẩn hóa bữa ăn học đường cần được triển khai đồng thời ở cả khâu xây dựng thực đơn và tổ chức thực hiện. Muốn nâng chất lượng bữa ăn, cần có chuẩn dinh dưỡng rõ ràng, nguồn lực phù hợp và cơ chế giám sát xuyên suốt.