Chuẩn hóa vườn ươm: Bước đi cần thiết cho mục tiêu startup 200 triệu USD

Thực trạng ''vàng thau lẫn lộn'' của vườn ươm

Theo thống kê, Việt Nam hiện có khoảng hơn 80 vườn ươm đổi mới sáng tạo, trong đó hơn 45 tổ chức nằm trong các trường đại học, tập trung chủ yếu ở Hà Nội và TP Hồ Chí Minh. Dù phát triển mạnh về số lượng, bức tranh chất lượng dịch vụ của các vườn ươm lại không đồng đều.

“Chúng ta chưa có tiêu chuẩn chung để so sánh, đánh giá các vườn ươm hoặc để vườn ươm tuân thủ theo. Ví dụ như tiêu chuẩn liên quan tới quy trình ươm tạo, năng lực cung ứng, dịch vụ cung ứng. Sự thiếu hụt này khiến các bộ, ngành, cơ quan quản lý hoặc trường muốn hỗ trợ cũng gặp khó khăn”, PGS.TS Trương Ngọc Kiểm - Giám đốc Trung tâm Chuyển giao Tri thức và Hỗ trợ Khởi nghiệp (Đại học Quốc gia Hà Nội), Phó Chủ tịch Mạng lưới Trung tâm Đổi mới sáng tạo và Khởi nghiệp các trường Đại học, Cao đẳng (VNEI) nhận định.

PGS.TS Trương Ngọc Kiểm, Giám đốc Trung tâm Chuyển giao Tri thức và Hỗ trợ Khởi nghiệp (Đại học Quốc gia Hà Nội), Phó Chủ tịch Mạng lưới Trung tâm Đổi mới sáng tạo và Khởi nghiệp các trường Đại học, Cao đẳng (VNEI).

Hiện nay, khoảng 60% các vườn ươm đang phụ thuộc vào ngân sách nhà nước hoặc tài trợ quốc tế, dẫn đến thiếu một mô hình vận hành bền vững để có thể tăng quy mô hoặc đầu tư cơ sở vật chất. Bên cạnh đó, các vườn ươm đang thiếu hụt chuyên gia trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược, mạng lưới đối tác mỏng, quy trình tuyển chọn chưa minh bạch. Các doanh nghiệp startup, spin-off gặp nhiều khó khăn khi chưa tiếp cận được mô hình đổi cổ phần lấy hỗ trợ và hạ tầng phòng thí nghiệm, thử nghiệm còn rất hạn chế.

Theo PGS.TS Trương Ngọc Kiểm, những hạn chế trên đều xuất phát từ việc Việt Nam chưa có một bộ tiêu chuẩn quốc gia để phân tầng, so sánh và đánh giá vườn ươm, dẫn đến khó hoạch định chính sách ưu đãi phù hợp, thậm chí dễ rơi vào cơ chế xin - cho. Về phía nhà đầu tư, họ không có công cụ để thẩm định năng lực vườn ươm nên khó đặt niềm tin rót vốn, trong khi bản thân các vườn ươm làm tốt cũng không biết dựa vào đâu để khẳng định uy tín và vị thế của mình.

Phân tầng tiêu chuẩn: Bệ phóng cạnh tranh minh bạch

Để giải quyết bài toán này, giải pháp cốt lõi được đưa ra là xây dựng một bộ tiêu chuẩn quốc gia để phân tầng, xếp hạng các vườn ươm, tương tự như mô hình đánh giá trường đại học của bảng xếp hạng QS. PGS.TS Trương Ngọc Kiểm đề xuất mô hình phân tầng vườn ươm được chia thành 3 cấp độ rõ rệt.

Cấp độ cơ bản dành cho các tổ chức mới thành lập, tập trung vào điều kiện tối thiểu về tư cách pháp lý, cơ cấu tổ chức và quy trình vận hành.

Cấp độ nâng cao dành cho tổ chức đã hoạt động ổn định, yêu cầu cao hơn về chất lượng dịch vụ, đội ngũ chuyên gia và kết quả đầu ra thực tế của startup.

Cấp độ xuất sắc dành cho các tổ chức hàng đầu, đạt chuẩn quốc tế và có tầm ảnh hưởng khu vực.

Việc phân loại sẽ dựa trên bộ tiêu chí toàn diện gồm: tổ chức và quản trị, năng lực vận hành, quy trình hỗ trợ, cơ sở vật chất, dịch vụ cung cấp, kết nối đầu tư, kết quả đầu ra (KPIs).

Kinh nghiệm từ các quốc gia như Singapore, Malaysia hay Thái Lan cho thấy, chứng nhận tiêu chuẩn không phải là rào cản mà là công cụ để điều tiết. Nhà nước sẽ gắn hiệu quả hoạt động thực tế (tỷ lệ "sống sót" của startup, khả năng gọi vốn, mức độ thương mại hóa, kết nối với mạng lưới ĐMST quốc tế) của vườn ươm với các mức độ hỗ trợ tài chính tương ứng. Điều này giúp chuẩn hóa hoạt động, tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh, công khai, đồng thời là bảo chứng uy tín để thu hút dòng vốn đầu tư mạo hiểm.

Thay đổi tư duy: Vườn ươm là bệ phóng, không phải công cụ kiếm tiền ngắn hạn

Bên cạnh bộ công cụ đo lường, để vườn ươm thực sự cất cánh, các trường đại học cần thay đổi tư duy quản trị. Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo không nên bị xem là một hoạt động bề nổi hay bổ trợ, mà phải được coi là một phương thức giáo dục hiện đại, giúp sinh viên có năng lực phát hiện vấn đề thực tiễn và thiết kế giải pháp, tổ chức thực hiện và tinh thần dấn thân vì cộng đồng. Thước đo thành công của trường đại học phải dịch chuyển từ tỷ lệ sinh viên có việc làm sang tỷ lệ sinh viên sáng nghiệp, tạo việc làm cho người khác.

Đặc biệt, theo ông Trương Ngọc Kiểm, lãnh đạo nhà trường cần xác định vườn ươm là bệ phóng cho mọi ý tưởng, “kể cả những ý tưởng điên rồ nhất”. Ở giai đoạn đầu, bản thân các vườn ươm cũng giống như một startup, cần được trường học và Nhà nước hỗ trợ mạnh mẽ về nguồn lực, con người và cơ sở vật chất. Nếu áp đặt cơ chế tự chủ tài chính ngay lập tức, các vườn ươm sẽ dễ đánh mất sứ mệnh cốt lõi, buộc phải ''lấy ngắn nuôi dài" và đi chệch hướng vào các hoạt động kiếm tiền trước mắt.

Như vậy, việc phân tầng và chuẩn hóa vườn ươm kết hợp cùng tư duy kiến tạo từ Nhà nước và Nhà trường sẽ tạo ra một nền tảng vững chắc. Khi các rào cản được tháo gỡ và nguồn lực được tập trung đúng chỗ, các vườn ươm đại học sẽ phát huy đúng vai trò trong hệ sinh thái, thực sự trở thành nơi ươm mầm cho những doanh nghiệp công nghệ đột phá, đóng góp trực tiếp vào sự thịnh vượng và tăng trưởng của quốc gia.