Chung tay gìn giữ nét đẹp văn hóa học đường

Trong dòng chảy văn hóa dân tộc Việt Nam, “tôn sư trọng đạo” không chỉ là một chuẩn mực ứng xử mà còn thể hiện truyền thống hiếu học, đề cao đạo lý và lòng biết ơn. Tuy nhiên, trước những biến đổi nhanh chóng của đời sống xã hội, những giá trị tốt đẹp ấy đang đứng trước không ít thách thức. Vì vậy, tổ chức Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11) gắn với xây dựng văn hóa học đường nhằm phát huy vai trò của giáo dục trong bồi dưỡng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình, chuẩn mực con người Việt Nam và củng cố môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện.

Thầy Lâm Nhất Luân là một trong 34 giáo viên tiêu biểu xuất sắc trên cả nước được Bộ Giáo dục và Đào tạo tặng Bằng khen trong Chương trình "Chia sẻ cùng thầy cô" năm 2026. Ảnh: Thùy Chi

Thầy Lâm Nhất Luân là một trong 34 giáo viên tiêu biểu xuất sắc trên cả nước được Bộ Giáo dục và Đào tạo tặng Bằng khen trong Chương trình "Chia sẻ cùng thầy cô" năm 2026. Ảnh: Thùy Chi

Từ đạo lý truyền thống đến chuẩn mực ứng xử

Trong lịch sử hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, dân tộc Việt Nam đã sản sinh nhiều nhà giáo tiêu biểu, không chỉ đóng góp lớn cho nền giáo dục mà còn để lại những di sản quý báu về tư tưởng, đạo đức và nhân cách. Qua nhiều thế hệ, biết bao nhà giáo đã tận tụy với sự nghiệp “trồng người”, trao truyền tri thức, bồi đắp nhân cách và góp phần hun đúc tinh thần hiếu học. Những quan niệm như “không thầy đố mày làm nên”, “nhất tự vi sư, bán tự vi sư” đã trở thành lời răn dạy thường nhật. Truyền thống tốt đẹp ấy được gìn giữ và không ngừng tiếp nối trong đời sống thường ngày.

Tuy nhiên, sự tri ân không nên chỉ được thể hiện trong những dịp lễ, qua những bó hoa hay lời chúc mừng. Giá trị ấy cần hiện diện trong cách người học lắng nghe, tiếp nhận tri thức, tôn trọng thầy cô; trong sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường để nuôi dưỡng nhân cách, lối sống cho thế hệ trẻ. Quan trọng hơn cả chính là tinh thần trách nhiệm, sự tận tâm và vai trò nêu gương của nhà giáo. Điều này càng trở nên ý nghĩa ở những địa bàn có sự khác biệt về ngôn ngữ, phong tục và môi trường văn hóa.

Với thầy Lâm Nhất Luân (Trường Tiểu học Long Thới, xã Tân Hòa, tỉnh Vĩnh Long), sau 19 năm công tác ở vùng đồng bào dân tộc Khmer, niềm vui nghề nghiệp đôi khi đến từ những điều rất đỗi bình dị: Một lời chào lễ phép, một nụ cười hồn nhiên hay ánh mắt vui mừng khi học sinh hiểu được bài học. Những biểu hiện nhỏ bé ấy không đơn thuần là niềm vui của người đứng lớp, mà còn phản ánh sự chuyển biến trong nhận thức, tình cảm và cách ứng xử của học trò. Khi các em biết lễ phép, tự tin, cởi mở và hào hứng tiếp nhận tri thức, những hạt mầm văn hóa cũng đang được vun trồng.

Ở bậc học đầu đời, quá trình hình thành nếp sống và hành vi ứng xử càng cần sự kiên trì, gần gũi của giáo viên. Cô Phan Thị Hồng Quyên (Trường Mầm non Vũ Quang, xã Hương Quang, tỉnh Hà Tĩnh) đã có 24 năm gắn bó với sự nghiệp giáo dục ở khu vực biên giới. Cô chia sẻ, nhiều trẻ em dân tộc Lào còn rụt rè, hạn chế về tiếng Việt, thiếu kỹ năng giao tiếp và tự phục vụ. Vì vậy, giáo viên không chỉ tổ chức các hoạt động học tập, mà còn phải kiên trì hướng dẫn trẻ biết chào hỏi và ứng xử với mọi người xung quanh. Những bài học đầu tiên về văn hóa đôi khi bắt đầu từ chính những thói quen nhỏ như vậy.

Từ câu chuyện của hai nhà giáo ở hai địa bàn khác nhau, có thể thấy, văn hóa học đường được bồi đắp qua từng giờ học, từng lời nói, cử chỉ. Nếu ở bậc mầm non, trẻ được hình thành những thói quen giao tiếp, sinh hoạt và hòa nhập với tập thể, thì ở những cấp học tiếp theo, sự lễ phép, tinh thần tôn trọng, ý thức trách nhiệm trong học tập tiếp tục được củng cố. Giáo viên vừa là người truyền dạy, vừa là tấm gương về nhân cách; học sinh vừa là người tiếp nhận kiến thức, vừa chủ động rèn luyện để trở thành những người ứng xử có văn hóa.

Những “khoảng trống” trong văn hóa học đường

Những năm qua, ngành giáo dục đã quan tâm xây dựng môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện; chú trọng giáo dục đạo đức, lối sống, kỹ năng ứng xử cho học sinh. Tuy nhiên, văn hóa học đường đang đứng trước không ít thách thức. Ở một số nơi, tình trạng bạo lực học đường, bắt nạt, xúc phạm danh dự, nhân phẩm, cô lập bạn bè vẫn còn xảy ra. Những hành vi thiếu chuẩn mực trong giao tiếp giữa học sinh với giáo viên, giữa học sinh với nhau làm tổn thương môi trường giáo dục.

Những nội dung trọng tâm về tổ chức Ngày Văn hóa Việt Nam gắn với xây dựng văn hóa học đường. Đồ họa: Thùy Chi

Những nội dung trọng tâm về tổ chức Ngày Văn hóa Việt Nam gắn với xây dựng văn hóa học đường. Đồ họa: Thùy Chi

Đáng chú ý, thời gian qua đã có không ít vụ việc gây bức xúc dư luận xã hội, điển hình là việc giáo viên xâm phạm thân thể học sinh; học sinh, phụ huynh hành hung giáo viên... Trong bối cảnh xã hội biến đổi nhanh chóng, nhất là dưới tác động của công nghệ số và mạng xã hội, môi trường giáo dục đang đứng trước những yêu cầu mới. Những lời bình luận thiếu kiểm soát hay phát tán những hình ảnh riêng tư nhạy cảm, thông tin thiếu kiểm chứng đang làm tổn hại mối quan hệ giữa giáo viên với học sinh. Việc ứng xử cực đoan trên mạng xã hội có thể kéo những mâu thuẫn từ trường học ra ngoài đời sống, để lại hậu quả khó lường.

Thực tế cho thấy, văn hóa học đường không chỉ bị tác động bởi hành vi của học sinh. Cách ứng xử của người lớn, sự phối hợp giữa gia đình và nhà trường, môi trường giao tiếp trong lớp học, cũng như thái độ của cán bộ quản lý, giáo viên đều góp phần định hình nhận thức và hành vi của người học. Một lời nói thiếu kiềm chế, cách đánh giá thiếu công bằng hay sự ứng xử thiếu chín chắn, hài hòa của giáo viên có thể làm suy giảm niềm tin của học sinh. Ngược lại, sự tôn trọng, công tâm và tinh thần trách nhiệm của thầy cô là bài học trực quan, có sức thuyết phục hơn nhiều lời giáo huấn đối với học sinh.

Vì vậy, xây dựng văn hóa học đường không thể chỉ đặt trách nhiệm lên vai giáo viên hay học sinh, mà đó là công việc chung của cả hệ thống giáo dục, gia đình và xã hội. Mặt khác, xây dựng văn hóa học đường không thể chỉ dựa vào những đợt phát động phong trào hay bằng các khẩu hiệu, mà điều quan trọng hơn là những giá trị được tuyên truyền phải chuyển hóa thành hành vi thường ngày, phù hợp với từng cấp học, từng môi trường giáo dục.

Đưa văn hóa trở thành nền tảng giáo dục

Nhận thức rõ vai trò của văn hóa đối với sự phát triển con người, Đảng và Nhà nước đã có nhiều chủ trương, chính sách nhằm xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, trong đó có môi trường giáo dục. Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã xác định yêu cầu, đặt giáo dục đạo đức và văn hóa lên hàng đầu trong các cơ sở giáo dục, bắt đầu từ bậc mầm non; đồng thời nhấn mạnh việc xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh từ gia đình, nhà trường đến xã hội và trên không gian số.

Cụ thể hóa chủ trương phát triển văn hóa của Đảng, Nghị quyết số 28/2026/QH16 ngày 24/4/2026 của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam quy định, ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam. Đối với ngành giáo dục, Công văn số 7692/BGDĐT-HSSV ngày 2/11/2026 của Bộ Giáo dục và Đào tạo về việc hướng dẫn tổ chức Ngày Văn hóa Việt Nam gắn với triển khai xây dựng văn hóa học đường đã nhấn mạnh yêu cầu bồi dưỡng, thực hành hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam; đề cao vai trò nêu gương của người đứng đầu, cán bộ quản lý, nhà giáo, nhân viên và tính tự giác, tích cực của người học.

Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng yêu cầu tiếp tục rà soát, điều chỉnh, bổ sung bộ quy tắc ứng xử của cơ sở giáo dục theo quy định hiện hành phù hợp với điều kiện và đặc trưng vùng miền, tập trung vào các tiêu chí về thái độ, hành vi, ngôn ngữ của học sinh, sinh viên, cán bộ, nhà giáo. Gắn việc thực hiện quy tắc ứng xử với xây dựng môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện, bình đẳng và nhân văn; củng cố các mối quan hệ ứng xử chuẩn mực giữa nhà giáo với người học, giữa người học với nhau, giữa nhà trường với gia đình và cộng đồng; đồng thời phát huy bản sắc, truyền thống tốt đẹp của nhà trường, đề cao tinh thần tôn trọng, trách nhiệm và hợp tác trong các hoạt động giáo dục...

Ngày Nhà giáo Việt Nam và Ngày Văn hóa Việt Nam hằng năm là dịp nhìn lại việc gìn giữ, trao truyền các giá trị văn hóa trong giáo dục. Khi đạo lý “tôn sư trọng đạo” được vun đắp bằng sự tận tâm của người thầy, lòng biết ơn và ý thức tự rèn luyện của học trò, văn hóa học đường sẽ có nền tảng bền vững, góp phần hình thành những thế hệ công dân có tri thức và nhân cách trong xã hội.

Thùy Chi

Nguồn Biên Phòng: https://bienphong.com.vn/chung-tay-gin-giu-net-dep-van-hoa-hoc-duong-post509826.html