Chuỗi tính toán sai lầm đẩy Ả-rập Xê-út vào ác mộng

Đám đông ủng hộ Houthi và Iran trong cuộc tuần hành ở Sanaa, ngày 1/3. (Ảnh: Getty)

Cuộc nội chiến tại Yemen một lần nữa bùng phát trong mùa hè năm nay và leo thang đáng kể từ tháng trước, chấm dứt nhiều năm tương đối yên bình.

Trong suốt 11 năm qua, Ả-rập Xê-út tìm cách kiềm chế xung đột tại khu vực biên giới phía nam bằng sức mạnh quân sự và ngoại giao, ban đầu tiến hành chiến tranh với lực lượng Houthi được Iran hậu thuẫn, sau đó theo đuổi các cuộc đàm phán hòa bình với lực lượng này và khôi phục đối thoại với Tehran.

Bất chấp những nỗ lực đó, một loạt tính toán sai lầm khiến Riyadh bị cuốn vào vòng xung đột mới tại Yemen.

Cuối năm ngoái, Ả-rập Xê-út chấm dứt quan hệ thân thiết lâu năm với UAE vì nước này hậu thuẫn lực lượng đối địch tại Yemen. Riyadh cũng đánh giá sai mức độ sẵn sàng hỗ trợ của Tổng thống Mỹ Donald Trump nếu vương quốc cần giúp đỡ, đồng thời gặp khó khăn trong việc tổ chức các phe phái vũ trang rời rạc đang chiến đấu chống Houthi tại Yemen.

Hiện nay, Riyadh đang nỗ lực lấy lại thế chủ động, bằng cách hỗ trợ các đối tác Yemen mở chiến dịch chống Houthi - mang tên “Bình minh Yemen”.

Khoảng trống sau khi UAE rút

Khi các máy bay chiến đấu của Ả-rập Xê-út tấn công lô xe quân sự do UAE gửi tới Yemen vào năm ngoái, liên minh kéo dài 1 thập niên giữa hai quốc gia cùng chống lại ảnh hưởng của Iran tại Yemen đã tan vỡ. Sau khi Abu Dhabi rút lực lượng, Riyadh buộc phải tự mình đối phó với cuộc khủng hoảng.

Sự rạn nứt với UAE khiến cả khu vực bất ngờ. Ả-rập Xê-út phát động một chiến dịch truyền thông hiếm thấy nhằm vào nước láng giềng, cáo buộc UAE làm gia tăng bất ổn tại Sudan và Yemen. Các nhà bình luận Ả-rập Xê-út công khai mô tả UAE như một người em ít tuổi hơn đang nổi loạn chống lại người anh sáng suốt hơn.

“Ả-rập Xê-út là ‘đầu và thân’ mà sự ổn định của khu vực dựa vào. Nếu Ả-rập Xê-út chao đảo, toàn bộ hệ thống sẽ bị xáo trộn và vùng Vịnh sẽ tan tác”, nhà báo nổi tiếng của Ả-rập Xê-út Dawood Al-Shirian viết hồi tháng 1.

Trong khi Riyadh muốn củng cố vị thế thống trị tại vùng Vịnh, tình hình thực địa ở Yemen lại thay đổi. Lệnh ngừng bắn kéo dài 4 năm với Houthi vốn đã mong manh. Việc UAE nhanh chóng rút quân theo yêu cầu của Riyadh khiến hàng nghìn chiến binh đã hoạt động dưới sự chỉ huy của Abu Dhabi suốt 1 thập niên rơi vào tình trạng mất phương hướng trước chiến lược của Riyadh.

Lực lượng liên minh với UAE cho rằng việc Abu Dhabi rút đi đã tạo ra khoảng trống quyền lực mà phía Ả-rập Xê-út không thể lấp đầy.

“Đã không có một quá trình chuyển giao phù hợp khi người Emirati rời đi. Mọi thứ thay đổi khác biệt đến mức đáng sợ. Hệ thống chỉ huy và kiểm soát của người Emirati rất hiệu quả, còn phía Ả-rập Xê-út đã không thay thế được hiệu quả đó”, một quan chức giấu tên ở miền nam Yemen nói với CNN.

Thiếu chuẩn bị

Tám tuần sau khi UAE rút quân, Mỹ và Israel phát động chiến dịch tấn công Iran, đẩy khu vực vào tình trạng hỗn loạn chưa từng có, đồng thời đẩy các đồng minh của Washington, trong đó có Ả-rập Xê-út, vào tầm ngắm của Iran.

Theo nhiều chuyên gia, thời điểm xảy ra những diễn biến này đặc biệt bất lợi cho Ả-rập Xê-út. Sau khi phải đối phó với nỗ lực ly khai liên quan đến UAE ở Yemen, Riyadh lại rơi vào thế bị động khi Mỹ và Israel châm ngòi cho một cuộc chiến khu vực.

Bất chấp nhiều năm tìm cách ngăn chiến tranh bùng phát tại Yemen, sức ép mà ông Trump tạo ra với Iran cuối cùng đã dẫn đến việc Houthi tấn công Ả-rập Xê-út.

“Phía Ả-rập Xê-út đã mắc một số sai lầm”, ông Ahmed Nagi, chuyên gia phân tích cấp cao về Yemen tại tổ chức nghiên cứu International Crisis Group, nói với CNN. Ông nhấn mạnh rằng Riyadh đã không chuẩn bị cho kịch bản Houthi tấn công và thiếu phối hợp với các lực lượng ở Yemen sau khi UAE rút đi.

Thái tử Ả-rập Xê-út và Tổng thống Mỹ Donald Trump gặp song phương tại Riyadh ngày 13/5. (Ảnh: Getty)

Mỹ khó lường

Theo các chuyên gia, một tính toán sai lầm khác của Ả-rập Xê-út là đặt quá nhiều kỳ vọng vào việc Mỹ sẽ hỗ trợ đáng kể.

Mặc dù đã ký hiệp ước quốc phòng mới với Washington vào năm ngoái và được Mỹ công nhận là đồng minh chủ chốt ngoài NATO, Riyadh vẫn thất vọng trước điều mà họ cho là cam kết ngày càng suy giảm của Mỹ đối với an ninh của Ả-rập Xê-út.

Theo các nguồn tin, Thái tử Mohammed đã 2 lần điện đàm với Tổng thống Mỹ Trump vào tháng trước để thúc giục ông tấn công Houthi, nhưng ông Trump từ chối can thiệp.

Thay vào đó, Washington đàm phán với Houthi tại Oman để bảo vệ thỏa thuận ngừng bắn của Mỹ với lực lượng này. Houthi tuyên bố rõ rằng cuộc chiến của họ chỉ nhằm vào Ả-rập Xê-út, nghĩa là cho phép các tàu Mỹ tự do đi qua Biển Đỏ.

Với những điều này, Ả-rập Xê-út đã nhận ra ông Trump khó lường đến mức nào.

“Tự mình tiến hành những cuộc chiến như thế này chưa bao giờ nằm trong tư duy hay cơ cấu tổ chức quân đội của Ả-rập Xê-út. Nếu điều tương tự xảy ra dưới thời một tổng thống Mỹ bình thường, chúng tôi đã hỗ trợ đối tác của mình theo một quy trình hợp lý và có cân nhắc”, cựu Đại sứ Mỹ tại Ả-rập Xê-út Michael Ratney nói.

Kể từ đó, Ả-rập Xê-út tìm kiếm sự hỗ trợ từ những đối tác khác.

Tháng trước, Thái tử Mohammed bay đến Ai Cập để gặp Tổng thống Abdel Fattah el-Sisi. Vài tuần sau, ông mời Phó Tổng thống UAE Sheikh Mansour bin Zayed tới Riyadh để thảo luận về những diễn biến trong khu vực.

Pháp đồng ý triển khai các nguồn lực quốc phòng, bao gồm cả nhân sự. Anh cho biết sẽ điều 1 máy bay hỗ trợ tiếp nhiên liệu cho các chiến đấu cơ của Ả-rập Xê-út. Hơn 100 cố vấn quân sự Mỹ hiện có mặt tại thực địa, cung cấp thông tin tình báo và hỗ trợ xác định mục tiêu trong khuôn khổ một bộ chỉ huy liên quân mới được thành lập.

Đầu tuần này, Ả-rập Xê-út, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan nhất trí “kích hoạt các biện pháp răn đe tập thể” theo Thỏa thuận Phòng thủ chung Mecca, sau cuộc họp khẩn cấp tại Riyadh. Hiệp ước được thiết lập hồi đầu năm nhằm điều phối hợp tác quốc phòng và an ninh giữa ba nước.

Các lực lượng trung thành với UAE dường như cũng đang tham gia chiến dịch tiến công, cho thấy quan hệ giữa Ả-rập Xê-út và UAE đã phần nào tan băng.

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng sự hỗ trợ từ bên ngoài và những bước tiến ban đầu của chính phủ Yemen sẽ không đủ để giải quyết xung đột.

Tình trạng giao tranh giữa các phe phái vẫn diễn ra phổ biến, và vẫn chưa có một đích đến chính trị rõ ràng cho cuộc chiến.

Giao tranh tại Yemen liên quan chặt chẽ với cuộc chiến của Mỹ tại Iran. Chừng nào xung đột giữa Washington và Tehran còn tiếp diễn, Iran vẫn có động cơ mạnh mẽ để tiếp tục thúc đẩy Houthi gây sức ép và gây gián đoạn hoạt động của Ả-rập Xê-út.

Theo các nhà phân tích, các quốc gia vùng Vịnh có thể tìm cách đạt được giải pháp ngoại giao riêng với Iran, hoặc leo thang tấn công để loại bỏ ban lãnh đạo Houthi.

“Không kịch bản nào trong hai kịch bản đó có thể giải quyết xung đột tại Yemen trong tương lai gần. Ả-rập Xê-út sẽ phải tự tìm ra một con đường phía trước, dù con đường ấy không hoàn hảo”, ông Ratney nói.