Chương trình thời sự hôm nay (31-3): 'Đường ray mở lối đô thị'

Tại điểm cầu trực tiếp ở Trường quay S1 có sự tham gia của hai khách mời: Ông Khuất Việt Hùng, Chủ tịch Hội đồng thành viên Công ty TNHH một thành viên Đường sắt Hà Nội (Hanoi Metro) và Kiến trúc sư (KTS) Trần Huy Ánh, Hội Kiến trúc sư Hà Nội. Ngoài ra, chương trình còn kết nối với hai điểm cầu là Cầu Long Biên và tuyến metro Cầu Giấy - Nhổn.

Đường sắt đô thị Cát Linh - Hà Đông đoạn qua hồ Hoàng Cầu. Ảnh: Quang Thái

Trong bối cảnh HĐND thành phố Hà Nội vừa thông qua Quy hoạch tổng thể Thủ đô với tầm nhìn 100 năm, vấn đề được đặt ra là Hà Nội sẽ phát triển theo cấu trúc nào trong giai đoạn mới và đường sắt đô thị giữ vai trò gì trong việc tổ chức lại không gian phát triển?

Đường sắt đô thị được nhìn nhận không chỉ là công trình giao thông mà là hạ tầng chiến lược, đóng vai trò trục xương sống kết nối các trung tâm, mở rộng không gian phát triển, thúc đẩy hình thành đô thị nén, đồng thời tăng cường kết nối nội đô, liên vùng.

Các khách mời tham gia tọa đàm tại Trường quay S1 của Cơ quan Báo và Phát thanh, truyền hình Hà Nội. Ảnh: Viết Thành

Bám sát tinh thần Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới; Nghị quyết số 188/2025/QH15 của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù phát triển mạng lưới đường sắt đô thị; Nghị quyết số 71/2025/NQ-HĐND về quy hoạch khu vực TOD, chương trình cùng các khách mời nhận diện những vấn đề đang đặt ra đối với Hà Nội, như kết nối mạng lưới, liên thông đa phương thức, khai thác không gian quanh ga, nâng cao chất lượng dịch vụ và trải nghiệm hành khách. Đồng thời, qua đó khẳng định, phát triển đường sắt đô thị không chỉ giải bài toán đi lại, mà còn mở ra một lựa chọn phát triển mới cho Hà Nội trong tầm nhìn dài hạn.

Phát triển Hà Nội - câu chuyện “giải phóng” không gian, tư duy và năng lượng

KTS Trần Huy Ánh trao đổi tại Chương trình thời sự tại trường quay S1. Ảnh: Viết Thành

HĐND thành phố Hà Nội vừa thông qua Quy hoạch tổng thể Thủ đô với tầm nhìn 100 năm. Cùng với đó, Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác lập những định hướng lớn, mở ra một giai đoạn phát triển mới cho Thủ đô.

Bàn về định hướng này, KTS Trần Huy Ánh cho rằng, trong cách nhìn của giới chuyên môn, Nghị quyết 02 ra đời đúng thời điểm hoàn thiện quy hoạch, với tinh thần có thể khái quát bằng 3 từ khóa: “Giải phóng” - gồm giải phóng không gian, giải phóng tư duy và giải phóng năng lượng.

Trước hết, giải phóng không gian là việc đặt Hà Nội trong vai trò trung tâm phát triển có tính dẫn dắt vùng. Thành phố không còn được nhìn trong phạm vi địa giới hành chính, mà mở rộng ra các đô thị kế cận, toàn vùng đồng bằng sông Hồng và xa hơn nữa. Cách tiếp cận này vừa góp phần giảm tải áp lực cho khu vực lõi đô thị, vừa tạo điều kiện để các địa phương trong vùng cùng phát triển.

Tiếp đó, giải phóng tư duy thể hiện ở việc thay đổi cách tiếp cận phát triển đô thị. Nếu trước đây, trọng tâm chủ yếu là khai thác quỹ đất trong khu vực nội đô cũ thì nay Hà Nội đứng trước cơ hội mở rộng tầm nhìn, phát triển theo hướng liên kết vùng và đa trung tâm, tạo ra dư địa mới cho tăng trưởng.

Cuối cùng, giải phóng năng lượng gắn với sự phát triển của hệ thống hạ tầng giao thông, đặc biệt là đường sắt đô thị và đường sắt quốc gia. Nếu trước đây, tốc độ tàu chỉ khoảng 50km/giờ, thì nay có thể đạt từ 100 - 160km/giờ; với đường sắt đô thị, tốc độ cũng nâng lên khoảng 50 - 80km/giờ.

Đường sắt đô thị Nhổn - Ga Hà Nội. Ảnh Phạm Hùng

Những thay đổi này không chỉ là cải tiến về kỹ thuật, mà còn mở ra bước chuyển về không gian phát triển. Hà Nội vì thế không còn bị giới hạn trong bán kính khoảng 30km, mà cần được nhìn nhận trong một không gian rộng hơn nhiều - từ 60km đến hàng trăm km, gắn với liên kết vùng và kết nối quốc tế.

Đường sắt đô thị định hình không gian phát triển Hà Nội trong 100 năm tới

Ông Khuất Việt Hùng, Chủ tịch Hội đồng thành viên Công ty TNHH một thành viên Đường sắt Hà Nội (Hanoi Metro) trao đổi tại trường quay S1. Ảnh: Viết Thành

Nhìn hiện tại như một gạch nối giữa Hà Nội của ký ức và Hà Nội của tương lai, trong tinh thần của Quy hoạch 100 năm và Nghị quyết 02, hạ tầng giao thông công cộng, đặc biệt là đường sắt đô thị, sẽ góp phần tạo nên cây cầu phát triển ấy.

Ông Khuất Việt Hùng cho biết: Có thể thấy, việc kết nối đường sắt đô thị nói riêng và hạ tầng giao thông công cộng nói chung trong quy hoạch tầm nhìn 100 năm thể hiện rõ khát vọng của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân Thủ đô, cũng như kỳ vọng mà Trung ương đặt ra. Qua đó, phát triển hệ thống giao thông công cộng, đặc biệt là đường sắt đô thị cho thấy hình hài và định hướng phát triển của thành phố trong 100 năm tới.

Từ mạng lưới giao thông nói chung, đặc biệt là đường sắt đô thị, có thể hình dung không gian đô thị sẽ phát triển như thế nào. Không chỉ vậy, thông qua đường sắt đô thị còn có thể nhìn thấy dòng chảy của nhu cầu đi lại, dòng chảy của kinh tế - xã hội, cũng như các hoạt động phát triển đa dạng sẽ vận hành dọc theo các tuyến này.

Đó chính là điều mà quy hoạch mạng lưới giao thông công cộng cũng như mạng lưới đường sắt đô thị trong tầm nhìn 100 năm của Hà Nội hướng tới.

Cầu Long Biên: Từ “dự án viển vông” đến biểu tượng hạ tầng lịch sử

Cầu Long Biên. Ảnh: TTXVN

Tham gia tại điểm cầu Long Biên, KTS Nguyễn Tài Thu chia sẻ, trước khi được xây dựng, cầu Long Biên từng bị đánh giá là một “dự án viển vông”. Tuy nhiên, cần nhìn nhận rằng cách đây hơn 120 năm, việc xây dựng cây cầu này không chỉ phục vụ giao thông Hà Nội mà còn là một mắt xích quan trọng trong kế hoạch phát triển hạ tầng quy mô lớn.

Cụ thể, năm 1897, Công ty Daydé & Pillé (Pháp) đã triển khai xây dựng cầu Long Biên với tổng mức đầu tư khoảng 6 triệu Franc, thuộc hệ thống 5 tuyến đường sắt có tổng chiều dài 1.660km.

“Với quy mô lớn, yêu cầu kỹ thuật phức tạp và điều kiện tự nhiên khắc nghiệt của sông Hồng, nhiều ý kiến khi đó cho rằng đây là dự án không khả thi. Tuy nhiên, chỉ trong chưa đầy 4 năm thi công, cầu Long Biên đã hoàn thành và trở thành một trong những cây cầu dài nhất thế giới vào đầu thế kỷ XX”, KTS Nguyễn Tài Thu nhấn mạnh.

Cầu Long Biên là bài học về phát triển đô thị

TS Nguyễn Tài Thu cho rằng, nhìn từ cầu Long Biên gợi mở về một trục phát triển đô thị mới của Hà Nội trong bối cảnh mới. Để xác định đúng vị trí, vai trò của cầu Long Biên trong tầm nhìn phát triển 100 năm, một số vấn đề cần được làm rõ.

Thứ nhất, “sức khỏe” của cây cầu sau hơn 120 năm khai thác hiện nay ra sao, liệu có đủ điều kiện để tiếp tục đảm nhiệm vai trò trong thời gian tới hay không?

Thứ hai, giá trị lịch sử được tích lũy qua hơn một thế kỷ sẽ được bảo tồn, khai thác và phát huy như thế nào trong bối cảnh phát triển mới?

Thứ ba, cần xác định rõ những yếu tố nào của cầu Long Biên cần được gìn giữ, yếu tố nào tiếp tục phát huy và yếu tố nào cần được bổ sung, làm mới để đáp ứng các mục tiêu phát triển đô thị hiện đại?

Từ đó có thể thấy, cầu Long Biên không chỉ là một công trình giao thông, mà còn là bài học về phát triển đô thị - về sự gắn kết giữa tầm nhìn dài hạn với các mục tiêu tổng thể. Đây cũng là cơ sở để tiếp tục nghiên cứu, đề xuất những giải pháp phù hợp, hướng tới phát triển Hà Nội hiệu quả, bền vững trong thời gian tới.

Cầu Long Biên là bài học về phát triển đô thị và giao thông đô thị

Từ góc độ kiến trúc và phát triển đô thị, cầu Long Biên vẫn là một trường hợp đặc biệt của Hà Nội. Bày tỏ quan điểm về nội dung này, kiến trúc sư Nguyễn Tài Thu cho biết: Để xác định được vị trí và vai trò phù hợp của cầu Long Biên trong tầm nhìn phát triển 100 năm, có một số vấn đề chúng ta cần làm rõ.

Thứ nhất, "sức khỏe" cầu Long Biên sau hơn 120 năm khai thác đến nay như thế nào? Thứ hai, giá trị lịch sử tích lũy trong cầu Long Biên hơn 100 năm sẽ được khai thác và sử dụng như thế nào? Thứ ba, công năng nào của Long Biên sẽ dừng lại, yếu tố nào sẽ tiếp tục được phát huy và yếu tố nào phải thêm mới để đáp ứng những mục tiêu phát triển mới?

Cầu Long Biên chính là bài học về phát triển đô thị và phát triển giao thông đô thị, về sự gắn kết giữa tầm nhìn dài hạn với những mục tiêu có tính tổng thể để phát triển Hà Nội trong tương lai.

Đường sắt - ký ức đô thị và động lực mở ra tương lai Thủ đô

KTS Trần Huy Ánh cho rằng, vào cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, thời kỳ được xem là “kỷ nguyên đường sắt” sự phát triển của hạ tầng đường sắt đã xóa nhòa khoảng cách giữa các quốc gia, đô thị trên thế giới, từ châu Á đến châu Âu và châu Mỹ. Đây là bước ngoặt lớn, tạo nên sự kết nối chưa từng có trong lịch sử phát triển đô thị.

KTS Trần Huy Ánh tại điểm cầu trường quay S1. Ảnh: Viết Thành

Tại Hà Nội, dấu ấn của kỷ nguyên này không chỉ hiện hữu qua mạng lưới giao thông, mà còn được lưu giữ sâu sắc trong ký ức đô thị, tiêu biểu là cầu Long Biên, một biểu tượng gắn bó với nhiều thế hệ người dân Thủ đô. Sự ra đời của cây cầu này cũng đánh dấu quá trình chuyển dịch xã hội quan trọng, khi nhiều người dân từ các làng nghề như Phú Thị trở thành công nhân hỏa xa trong ngành đường sắt, hình thành lớp công nhân tiên phong của đô thị hiện đại.

Từ nền tảng đó, các thế hệ tiếp theo có điều kiện được học hành, tham gia vào nhiều lĩnh vực mới như đường sắt, bưu điện. Hạ tầng giao thông phát triển đã rút ngắn đáng kể khoảng cách địa lý. Nếu trước đây, hành trình từ Hà Nội xuống Hải Phòng có thể kéo dài nhiều ngày, thì đến năm 1941, thời gian di chuyển chỉ còn khoảng một tiếng rưỡi mỗi chiều, một thay đổi mang tính cách mạng trong đời sống và giao thương.

Không chỉ dừng lại ở việc kết nối liên vùng, hệ thống đường sắt với tổng chiều dài khoảng 1.700km còn góp phần hình thành hàng trăm đô thị dọc tuyến. Riêng tại Hà Nội, sự xuất hiện của tàu điện, một dạng đường sắt đô thị tốc độ chậm đã thúc đẩy sự ra đời của các khu dân cư mới, các làng nghề, phố nghề dọc theo tuyến, đồng thời tạo tiền đề cho nhiều ngành công - kỹ nghệ ra đời.

Có thể nói, trong một giai đoạn lịch sử, chính đường sắt đã góp phần hình thành nên diện mạo của Hà Nội. Và trong kỷ nguyên mới, với sự xuất hiện của đường sắt tốc độ cao, đường sắt hiện đại và hệ thống đường sắt đô thị, Thủ đô sẽ tiếp tục có thêm động lực để bước vào một giai đoạn phát triển mới.

Đường sắt đô thị và sự thay đổi “cảm xúc đô thị”

Tại điểm cầu Nhà ga Metro Cầu Giấy, chuyên gia Emmanuel Cerise chia sẻ, ông có cơ hội tham gia dự án từ những giai đoạn đầu khi tuyến này còn được nghiên cứu theo hướng phục hồi tàu điện mặt đất, trước khi chuyển đổi thành hệ thống đường sắt đô thị kết hợp đi trên cao và đi ngầm.

Theo ông, mỗi tuyến đường sắt đô thị không chỉ là một công trình hạ tầng mà còn tạo ra sự thay đổi đáng kể đối với không gian và cách con người cảm nhận về đô thị.

“Có thể thấy, khi một tuyến đường sắt đô thị xuất hiện, những khu vực trước đây vốn khó tiếp cận, tạo cảm giác xa xôi, nay trở nên thuận tiện và gần gũi hơn nhờ khả năng kết nối”, ông Emmanuel Cerise nhận định.

Đối với người dân Hà Nội, trải nghiệm này còn mở ra một cách nhìn khác về thành phố. Khi di chuyển trên cao, quan sát toàn cảnh đô thị, họ có thể cảm nhận rõ hơn một Hà Nội đang chuyển mình theo hướng hiện đại.

Không dừng lại ở yếu tố giao thông, đường sắt đô thị còn mang đến những trải nghiệm mới trong đời sống hàng ngày - từ âm thanh của đoàn tàu, không gian nhà ga đến nhịp chờ và hành trình di chuyển... Những yếu tố tưởng như nhỏ này lại góp phần định hình “cảm xúc đô thị”, tạo nên một diện mạo mới gắn với nhịp sống hiện đại.

Cơ hội phát triển dịch vụ tiện ích quanh điểm ga

Đường sắt đô thị trên cao Cát Linh- Hà Đông. Ảnh Thanh Hải

Trao đổi kinh nghiệm của Paris và Grand Paris, chuyên gia Emmanuel Cerise cho rằng, nhà ga trong đô thị hiện đại cần được nhìn như một điểm kết nối giao thông, dịch vụ, không gian công cộng và những trung tâm phát triển mới của đô thị.

Khi nhà ga đường sắt đô thị xuất hiện tại một khu vực nó sẽ tạo ra những thay đổi mạnh mẽ đối với không gian đô thị xung quanh. Khác với các nhà ga đường sắt truyền thống - nơi phần lớn dịch vụ tiện ích được tích hợp bên trong thì với ga đường sắt đô thị, các dịch vụ này thường không được bố trí quá nhiều trong phạm vi nhà ga.

Chính vì vậy, khu vực xung quanh điểm ga hay còn gọi là phân khu đô thị TOD, sẽ có điều kiện phát triển mạnh mẽ. Tại đây sẽ hình thành các hệ thống dịch vụ tiện ích như nhà hàng, quán cà phê, không gian dạo bộ, mua sắm… đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của người dân và hành khách. Qua đó, thúc đẩy phát triển kinh tế - dịch vụ, hình thành các không gian đô thị hiện đại, sôi động và thân thiện hơn với người đi bộ.

Đường sắt - ký ức đô thị và động lực mở ra tương lai Thủ đô

KTS Trần Huy Ánh. Ảnh: Viết Thành

Bàn về vai trò của đường sắt đô thị trong việc định hình không gian phát triển, từ câu chuyện của KTS Mochizuki Shinichi, KTS Trần Huy Ánh cho rằng, vấn đề không chỉ nằm ở việc đầu tư hạ tầng, mà quan trọng hơn là tư duy tổ chức đô thị.

Theo đó, tùy điều kiện kinh tế - xã hội của mỗi thành phố để lựa chọn loại hình giao thông phù hợp, nhưng có một nguyên tắc mang tính nền tảng: khoảng cách từ trung tâm đến các đô thị vệ tinh cần được tổ chức sao cho thời gian di chuyển chỉ khoảng 30 - 35 phút.

Áp dụng vào Hà Nội, với bán kính trên 30km, khu vực Hòa Lạc được xem là một trong những khu vực có thể đáp ứng tiêu chí này. Đây cũng là đô thị vệ tinh đang được định hướng kết nối bằng tuyến đường sắt đô thị số 5. Dù còn nhiều thách thức, nhưng định hướng và quyết tâm triển khai đã rõ.

Hà Nội đang nỗ lực phát triển mạng lưới đường sắt đô thị. Ảnh: Tạ Hải

Bên cạnh hệ thống đường sắt đô thị, việc tận dụng và phát huy vai trò của các tuyến đường sắt quốc gia và liên vùng đang trở thành một hướng đi quan trọng. Đầu năm 2026, tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng đã được khởi công; đồng thời, định hướng tuyến Hà Nội - Lạng Sơn cũng được đặt ra. Ngoài ra, tuyến kết nối sân bay Gia Bình với Hà Nội, kéo dài tới Quảng Ninh, cũng đã bắt đầu được triển khai.

Các tuyến này đều nằm trong khoảng cách 30-40km, qua đó góp phần mở rộng không gian phát triển của Hà Nội theo hướng liên kết vùng.

Như vậy, ngoài hai tuyến đường sắt đô thị hiện có và tuyến số 5 đang chuẩn bị triển khai, hệ thống đường sắt liên vùng sẽ đóng vai trò “xương sống” trong việc kết nối khu vực ngoại vi với trung tâm, từ đó tái cấu trúc không gian đô thị.

Trong tổng thể đó, việc đầu tư, cải tạo các công trình hạ tầng như cầu Long Biên không chỉ mang ý nghĩa trước mắt, mà còn góp phần hiện thực hóa tầm nhìn phát triển dài hạn của Thủ đô.

Tiếp tục cập nhật

Nhóm PV