Chuyện đàn bò tót lai ở Khánh Hòa: Kỳ vọng khoa học và khoảng trống sinh sản

Ông Nguyễn Anh Tuấn, cán bộ Ban Quản lý Vườn quốc gia Núi Chúa-Phước Bình, chủ nhiệm đề tài “Bảo tồn và sử dụng bền vững nguồn gen bò tót lai F1 giữa bò cái nhà và bò tót đực, giai đoạn 2021-2025” chăm sóc đàn bò tót lai thế hệ F1, F2 tại khu vực nuôi dưỡng của vườn. (Ảnh: NGUYỄN TRUNG)

Ngày 22/4, ông Nguyễn Anh Tuấn, cán bộ Ban Quản lý Vườn quốc gia Núi Chúa-Phước Bình, chủ nhiệm đề tài “Bảo tồn và sử dụng bền vững nguồn gen bò tót lai F1 giữa bò cái nhà và bò tót đực, giai đoạn 2021-2025” cho biết, sau 4 năm triển khai, nhóm nghiên cứu đã hoàn tất các nội dung theo kế hoạch. Trọng tâm là theo dõi sức khỏe từng cá thể, đánh giá khả năng thích nghi trong điều kiện bán hoang dã, đồng thời giám sát tập tính và đặc biệt là năng lực sinh sản của các thế hệ F1, F2.

Thích nghi tốt, nhưng “tắc” ở khâu tạo đàn

Kết quả bước đầu cho thấy, các cá thể bò tót lai F1 sinh trưởng ổn định, thích nghi tốt với điều kiện chăn thả bán tự nhiên. Chúng được bổ sung thức ăn, kiểm tra sức khỏe và phòng bệnh định kỳ, một nền tảng quan trọng để duy trì nguồn gen quý.

Các cá thể bò tót lai F1 sinh trưởng ổn định, thích nghi tốt với điều kiện chăn thả bán tự nhiên.

Đáng chú ý, nhóm nghiên cứu đã ghi nhận nhiều lần phối giống tự nhiên giữa bò tót đực và bò cái F1, theo dõi chi tiết chu kỳ động dục, thời điểm giao phối. Thậm chí, cuối tháng 2/2025, một cá thể F1 mang ký hiệu D2 đã vượt rào, băng suối Gia Nhông để tìm đến đàn bò cái nhà của người dân ở Phước Bình (xã Bác Ái Tây) giao phối, một tín hiệu cho thấy bản năng sinh sản vẫn được duy trì.

Tuy vậy, đến nay vẫn chưa ghi nhận trường hợp sinh sản thành công ở bò cái F1. Điều này đặt ra câu hỏi lớn về khả năng hữu thụ của thế hệ lai, một vấn đề mang tính bản lề đối với mục tiêu bảo tồn và phát triển đàn.

Đến nay vẫn chưa ghi nhận trường hợp sinh sản thành công ở bò cái F1, đang là rào cản sinh học phức tạp trong việc bảo tồn gen quý hiếm.

Câu chuyện đàn bò tót lai bắt đầu từ một “cơ duyên” đặc biệt. Giai đoạn 2009-2015, một cá thể bò tót đực hoang dã, cao hơn 1,7m, nặng khoảng 1 tấn, đã rời vùng đệm rừng và giao phối với bò cái nhà của người dân. Kết quả là 10 cá thể bò tót lai F1 ra đời, đây là một hiện tượng hiếm gặp, mở ra hướng nghiên cứu mới về lai tạo giữa động vật hoang dã và gia súc.

Sau khi cá thể bò tót đực chết vào cuối năm 2015 do già yếu, tiêu bản của nó được lưu giữ và trưng bày tại trung tâm giáo dục môi trường của vườn, như một minh chứng sống động cho quá trình lai tạo đặc biệt này.

Đến năm 2020, toàn bộ 10 cá thể F1 (5 đực, 5 cái) cùng một cá thể F2 được đưa về vườn để nuôi dưỡng, theo dõi và nghiên cứu khả năng sinh sản. Đây là bước chuyển từ “tự phát” sang “chủ động” trong bảo tồn nguồn gen.

Bài toán khoa học chưa có lời giải

Việc chưa ghi nhận sinh sản thành công ở thế hệ F1 cho thấy những rào cản sinh học phức tạp. Trong lai tạo giữa loài hoang dã và gia súc, khả năng vô sinh hoặc giảm khả năng sinh sản ở thế hệ lai đầu là điều không hiếm gặp. Tuy nhiên, để khẳng định nguyên nhân cụ thể từ yếu tố di truyền, môi trường đến dinh dưỡng, cần thêm thời gian và các nghiên cứu chuyên sâu.

Ở góc độ bảo tồn, nếu không giải quyết được “nút thắt sinh sản”, đàn bò tót lai sẽ chỉ dừng lại ở giá trị nghiên cứu đơn lẻ, khó hình thành quần thể ổn định. Điều này cũng đồng nghĩa với việc cơ hội khai thác giá trị kinh tế, sinh thái từ nguồn gen quý sẽ bị hạn chế.

Theo ông Nguyễn Anh Tuấn, đề tài kết thúc vào cuối năm 2025. Trước thực tế này, Ban Quản lý Vườn quốc gia Núi Chúa-Phước Bình đã kiến nghị Ủy ban nhân dân tỉnh xây dựng kế hoạch, đề án tiếp nối nhằm bảo tồn và phát triển nguồn gen bò tót lai trong giai đoạn mới, vì không chỉ dừng ở nghiên cứu, đàn bò tót lai còn có tiềm năng phục vụ du lịch sinh thái, giáo dục môi trường, là những hướng đi phù hợp với xu thế phát triển bền vững hiện nay. Tuy nhiên, để làm được điều đó, cần một chiến lược đầu tư bài bản, dài hạn, gắn kết giữa khoa học, quản lý và cộng đồng địa phương.

Bộ xương và tiêu bản của con bò tót đực đã chết do già yếu được trưng bày tại Vườn quốc gia Núi Chúa-Phước Bình (tỉnh Khánh Hòa).

Hiện nay, tiêu bản và bộ xương của cá thể bò tót đực quý hiếm vẫn được lưu giữ cẩn thận tại vườn, như một “chứng nhân” cho hành trình lai tạo đặc biệt. Nhưng tương lai của đàn bò tót lai liệu có thể hình thành một quần thể sinh sản tự nhiên hay không, vẫn là câu hỏi bỏ ngỏ, đòi hỏi lời giải từ khoa học và sự kiên trì của những người làm bảo tồn.