'Chuyện đình trong phố': Đối thoại giữa di sản phố nghề và đời sống sáng tạo

Giám tuyển Nguyễn Thế Sơn và các nghệ sĩ tham gia dự án nghệ thuật "Chuyện đình trong phố". Ảnh: Vi Giáng

Theo dấu nghề xưa giữa phố

Trong lịch sử, đình là “ngôi nhà chung” của cộng đồng thợ thủ công từ làng quê ra kinh thành. Đây là chốn linh thiêng thờ vọng Thành hoàng, Tổ nghề, đồng thời là nơi lưu giữ ký ức quê gốc, tri thức kỹ nghệ và tình đoàn kết gắn bó của những người cùng chung phường nghề. Trải qua thăng trầm thời gian, nhiều ngôi đình đã chìm khuất trong nhịp sống đô thị hối hả, thậm chí chỉ còn quen thuộc với các cuộc họp tổ dân phố thường nhật.

Xuất phát từ khát vọng đánh thức ký ức đô thị, nghệ sĩ, giám tuyển Nguyễn Thế Sơn đã phát triển dự án “Chuyện đình trong phố” từ những thử nghiệm nghệ thuật ban đầu tại đình Nam Hương vào năm 2020 với triển lãm “Từ truyền thống tới truyền thống”. Trải qua hành trình 5 năm bền bỉ, dự án từng bước mở rộng quy mô, kết nối mạng lưới các đình, hội quán trong khu phố cổ, hình thành một tuyến tham quan di sản gắn kết chặt chẽ với lịch sử các phố nghề Thăng Long - Kẻ Chợ.

Nghệ sĩ thị giác Nguyễn Thị Hoài Giang chia sẻ về tác phẩm “Trong vườn hoa Hàng Trống - 2” với chất liệu lụa, màu bột trắng sò điệp… với công chúng yêu nghệ thuật. Ảnh: Vi Giáng

Triển lãm “Đối thoại với tranh Hàng Trống” giới thiệu nhiều tác phẩm độc đáo. Ảnh: Vi Giáng

Tại đình Nam Hương (75 phố Hàng Trống), tranh dân gian Hàng Trống được giới thiệu qua nhiều chất liệu và cách thể hiện. Tranh “Hổ” của Vũ Dân Tân, phù điêu ảnh “Ngũ hổ” của Nguyễn Xuân Lam xuất hiện cùng các tác phẩm lụa, giấy dó, sơn mài. Trong không gian ngôi đình gắn với phố nghề, những sáng tác tạo nên sự kết nối giữa vốn nghệ thuật truyền thống và thực hành đương đại.

Những câu chuyện về thêu, dệt lụa, làm quạt và chạm khảm được giới thiệu tại các đình Tú Thị, Yên Thái, Xuân Phiến Thị, Vũ Thạch. Các tác phẩm nhiếp ảnh ở đình Kim Ngân và câu chuyện về phố Đông Nam dược Lãn Ông tại Hội quán Phúc Kiến bổ sung những lát cắt về đời sống Thăng Long - Kẻ Chợ.

Qua hệ thống trưng bày, mỗi địa điểm trở thành một đầu mối để tìm hiểu phố nghề. Từ tác phẩm, dụng cụ và tư liệu, người xem có thể lần theo dấu vết của những nghề nghiệp từng góp phần định hình bản sắc khu phố.

Giám tuyển Nguyễn Thế Sơn giới thiệu về tour di sản "Chuyện đình trong phố". Ảnh: Vi Giáng

Theo giám tuyển Nguyễn Thế Sơn, đình Nam Hương dù không trực tiếp thờ Tổ nghề tranh Hàng Trống nhưng lại gắn bó mật thiết với không gian của phố nghề này. Thông qua các tác phẩm nghệ thuật, trưng bày tư liệu và hoạt động trải nghiệm thủ công, dự án mở ra cuộc đối thoại đa chiều giữa di sản, ký ức đô thị và đời sống sáng tạo đương đại. Điểm kết nối xuyên suốt toàn bộ dự án chính là trục không gian mang tính biểu tượng: Văn Miếu - đình tổ nghề - chợ Đồng Xuân, gợi lại mối liên hệ bền chặt giữa tri thức khoa bảng, kỹ nghệ thủ công và hoạt động giao thương.

Một trong những vấn đề cốt lõi được nhấn mạnh tại dự án là khả năng duy trì sức sống của các không gian di sản sau khi lễ hội khép lại. Trước khi dự án được triển khai, đình Nam Hương hoàn toàn chưa từng được chọn làm không gian triển lãm nghệ thuật mà chỉ quen thuộc với các cuộc họp tổ dân phố. Việc đưa nghệ thuật vào đình không chỉ làm phong phú thêm hoạt động văn hóa mà còn giúp công chúng nhận diện rõ nét những giá trị vốn có của công trình.

“Thông qua những hoạt động sáng tạo và kết nối, chúng tôi mong muốn làm hiện rõ những giá trị di sản vốn chưa được nhiều người biết đến. Nếu chúng ta không làm thì di sản có thể sẽ không bao giờ được nhận ra giá trị”, giám tuyển Nguyễn Thế Sơn chia sẻ.

Giám tuyển Nguyễn Thế Sơn cũng nhấn mạnh sự hợp tác giữa nghệ sĩ, nghệ nhân và cộng đồng. Sau lễ hội, mạng lưới ngôi đình sẽ tiếp tục là không gian sáng tạo của thế hệ trẻ, mở ra cơ hội để nghệ sĩ tiếp cận di sản, phát triển ý tưởng và duy trì kết nối với cộng đồng.

Để công chúng “chạm” vào di sản

Bên cạnh các không gian trưng bày, chuỗi 10 workshop thực tế được tổ chức ngay trong lòng các ngôi đình đã biến nơi đây thành những xưởng thủ công sống động, thu hút mạnh mẽ giới trẻ và công chúng.

Tại đình Nam Hương, công chúng khám phá hình ảnh thực vật trong tranh dân gian Hàng Trống qua thực hành màu nước trên chất liệu giấy dó và lụa. Ảnh: Hoài Giang

Tại đình Nam Hương, chương trình “Trong vườn hoa Hàng Trống” có hoạt động khám phá hình ảnh thực vật trong tranh dân gian Hàng Trống qua thực hành màu nước trên hai chất liệu giấy dó và lụa cùng nghệ sĩ thị giác Nguyễn Thị Hoài Giang và hoạt động in, tô màu tranh mộc bản cùng nghệ nhân Công Đạt. Từ việc quan sát đến tự tay thực hiện, người tham gia có thêm cách tiếp cận với dòng tranh gắn liền với không gian phố nghề.

Ở đình Hà Vĩ (11 Hàng Hòm), chương trình trải nghiệm sơn mài có sự tham gia của nhóm nghệ sĩ, nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát. Việc đặt hoạt động thực hành bên cạnh tác phẩm, dụng cụ và chất liệu trưng bày giúp câu chuyện về nghề được nối tiếp bằng những thao tác cụ thể.

Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát hướng dẫn sử dụng vở trứng để tạo hình nghệ thuật sơn mài. Ảnh: Vi Giáng

Chương trình “Màu của nắng” tại đình Hoa Lộc Thị (90 Hàng Đào) giới thiệu trải nghiệm nhuộm khăn lụa tơ tằm. Đình Yên Thái (số 8, ngõ Tạm Thương) có hoạt động vẽ tranh lụa truyền thống; đình Xuân Phiến Thị (số 4 Hàng Quạt) tổ chức “Sắc Quạt Chàng Sơn”, để công chúng thực hành trang trí quạt từ làng nghề quạt Chàng Sơn.

Chuỗi chương trình còn có “Tranh Hàng Trống: Cắt & Ghép”, “In tranh mộc bản 12 con giáp”, “Tranh khắc gỗ”, “Màu của lá” và “Chợ phiên” thuộc dự án “Tò mò chuyện Trò”. Sự đa dạng về hình thức tạo thêm lựa chọn cho người muốn tìm hiểu nghề thủ công thông qua thực hành.

Hành trình còn được mở rộng đến Văn Miếu - Quốc Tử Giám với triển lãm “Tổ nghề và danh Nho nước Việt”. Hệ thống bia mica gợi hình bia Tiến sĩ của nghệ sĩ Trần Hậu Yên Thế, cùng tranh khắc gỗ, dụng cụ nghề và sáng tác từ chất liệu thủ công, kết nối câu chuyện khoa bảng với tri thức làm nghề.

Trục Văn Miếu - đình tổ nghề - chợ Đồng Xuân tạo thành mạch nội dung xuyên suốt dự án. Trong đó, truyền thống học hành, kỹ nghệ thủ công và hoạt động giao thương được đặt cạnh nhau, gợi lại những yếu tố đã góp phần làm nên diện mạo đô thị Thăng Long.

Từ trưng bày đến thực hành thủ công, dự án nghệ thuật “Chuyện đình trong phố” tạo thêm cơ hội để công chúng tìm hiểu di sản ngay trong những không gian gắn với lịch sử phố nghề. Với những dấu ấn lan tỏa tích cực, dự án được kỳ vọng tiếp nối thành công sau Lễ hội Thiết kế sáng tạo năm 2026, các ngôi đình tiếp tục đón những hoạt động sáng tạo của thế hệ trẻ, nối dài sự gắn bó giữa di sản và cộng đồng trong đời sống hôm nay.