Chuyển đổi cây trồng, nâng giá trị đất lúa

Thu hoạch hoa ly tại xã Ô Diên. Ảnh: Ngọc Ánh

Từ những chân ruộng kém hiệu quả

Chuyển đổi cơ cấu cây trồng được xem là một trong những giải pháp quan trọng để thích ứng với biến đổi khí hậu, đồng thời khai thác hiệu quả hơn tiềm năng đất đai.

Tại xã Tiến Thắng, vùng đồng đất Bạch Trữ đang cho thấy hiệu quả từ hướng đi này. Ông Nguyễn Công Đinh, một hộ trồng rau cho biết, vùng đất này phù hợp với các loại rau gia vị như: Húng bạc hà, kinh giới, tía tô và rau ăn lá... Trước đây, sản xuất còn manh mún, từ khi các hộ chuyển sang sản xuất tập trung theo vùng, thực hiện quy trình an toàn, sản phẩm được người tiêu dùng tín nhiệm, đầu ra ổn định mang lại thu nhập hàng chục triệu đồng mỗi năm.

Còn tại xã Ô Diên, Phó Chủ tịch UBND xã Phạm Văn Khôi thông tin, xã đang hướng tới xây dựng vùng sản xuất tập trung, áp dụng công nghệ cao, đồng thời tăng cường liên kết với doanh nghiệp để tiêu thụ sản phẩm. Hiện nay, trên địa bàn xã có nhiều mô hình cho giá trị kinh tế cao như: Mô hình trồng hoa ly cho thu nhập từ 800 triệu đồng đến 1 tỷ đồng/ha/năm, mô hình trồng bưởi Diễn… cao hơn nhiều lần so với trồng lúa. Hiệu quả từ mô hình không chỉ cho thấy dư địa nâng cao giá trị sản xuất mà còn mở ra hướng sử dụng đất phù hợp hơn tại những khu vực mà cây lúa không còn phát huy hiệu quả kinh tế.

Nhằm tạo cơ sở cho các địa phương triển khai chuyển đổi, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội đã tham mưu UBND thành phố ban hành Quyết định số 167/QĐ-UBND ngày 13-1-2026 về Kế hoạch chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi trên đất trồng lúa thành phố Hà Nội năm 2026. Theo đó, tổng diện tích chuyển đổi trong năm 2026 là 1.282,23ha. Trong đó, chuyển sang trồng cây hằng năm 337,91ha; chuyển sang trồng cây lâu năm 275,44ha; chuyển sang trồng lúa kết hợp nuôi trồng thủy sản 668,88ha.

Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Nguyễn Mạnh Phương cho biết, sở đã thành lập các đoàn kiểm tra, đôn đốc tiến độ triển khai chuyển đổi trên địa bàn thành phố. Qua kiểm tra, những khó khăn, vướng mắc phát sinh tại cơ sở được hướng dẫn, tháo gỡ kịp thời; đồng thời các địa phương được yêu cầu rà soát kỹ từng khu vực chuyển đổi, tránh tình trạng tự phát, không đúng quy định hoặc không phù hợp với định hướng sử dụng đất. Đến tháng 9-2026, theo báo cáo sơ bộ của các xã, phường, tổng diện tích chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi trên đất trồng lúa đạt khoảng 437ha, bằng 34,5% kế hoạch năm.

Việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa phù hợp có thể đem lại hiệu quả kinh tế cao hơn từ 5-6 lần so với trồng lúa. Đặc biệt, chuyển đổi đang góp phần giải quyết bài toán bỏ ruộng tại những khu vực sản xuất lúa kém hiệu quả. Đây là những vùng trũng thấp thường xuyên ngập nước hoặc những khu vực gò đồi gặp khó khăn về nguồn nước tưới. Thay vì để đất bỏ hoang, người dân có thể tích tụ ruộng đất, chuyển sang sản xuất rau, cây ăn quả hoặc các loại cây trồng có giá trị kinh tế cao hơn.

Gỡ vướng để người dân mạnh dạn chuyển đổi

Bên cạnh kết quả đạt được, quá trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi trên đất trồng lúa vẫn gặp nhiều khó khăn. Đáng chú ý, tại nhiều địa phương, quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh, một số diện tích đăng ký chuyển đổi nằm trong quy hoạch thực hiện các dự án trọng điểm có khả năng sớm bị thu hồi, chuyển mục đích sử dụng đất. Điều này ảnh hưởng không nhỏ đến quyết định đầu tư của người dân.

Một vấn đề khác là nhu cầu chuyển đổi sang cây lâu năm của người dân khá lớn. Tuy nhiên, phần lớn diện tích đất trồng lúa tại các địa phương là đất chuyên trồng lúa. Theo quy định tại Điểm b, Khoản 1, Điều 6 Nghị định số 112/2024/NĐ-CP ngày 11-9-2024 của Chính phủ, việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi trên đất trồng lúa sang cây lâu năm chỉ thực hiện đối với đất trồng lúa còn lại. Thực tế đang đặt ra nghịch lý: Có những diện tích đất chuyên trồng lúa nhưng điều kiện sản xuất khó khăn, thiếu nước, hiệu quả thấp, thậm chí có nguy cơ bỏ ruộng; trong khi người dân có nhu cầu chuyển sang cây lâu năm để nâng hiệu quả sử dụng đất lại gặp khó khăn do quy định hiện hành.

Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Nguyễn Mạnh Phương cho biết, thời gian tới, sở sẽ đẩy mạnh chuyển đổi cơ cấu cây trồng tại những khu vực có điều kiện sản xuất khó khăn về nguồn nước, những vùng trũng thấp, qua đó khắc phục tình trạng bỏ ruộng không canh tác. Đồng thời, hướng tới phát triển các loại cây trồng có chất lượng cao, sản xuất theo hướng bảo đảm an toàn thực phẩm và môi trường. Ngoài ra, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội đề nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường nghiên cứu, đề xuất Chính phủ điều chỉnh Điểm b, Khoản 1, Điều 6 Nghị định số 112/2024/NĐ-CP theo hướng cho phép chuyển đổi sang trồng cây lâu năm trên các diện tích đất chuyên trồng lúa kém hiệu quả, phù hợp hơn với thực tế sản xuất và nhu cầu chuyển đổi của người dân.

Với định hướng lựa chọn cây trồng phù hợp, tổ chức sản xuất tập trung, ứng dụng công nghệ cao và tăng cường liên kết tiêu thụ, chuyển đổi cơ cấu cây trồng đang mở ra hướng đi mới cho những diện tích đất sản xuất kém hiệu quả. Đây cũng là giải pháp để nông nghiệp Hà Nội thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu, nâng cao giá trị đất lúa.