Chuyển đổi số HTX: Từ điểm nghẽn dữ liệu đến bài toán 'sinh tồn' trên thị trường

Tại Diễn đàn "Chuyển đổi số trong HTX: Từ dữ liệu sản xuất đến mở rộng thị trường", báo cáo khảo sát thực trạng do Viện Khoa học Kinh tế hợp tác (Liên minh HTX Việt Nam) thực hiện trên 200 HTX đã chỉ ra một sự nghịch lý sâu sắc trong tiến trình hiện đại hóa khu vực kinh tế tập thể đó là dù hạ tầng thiết bị di động cá nhân đạt mức độ phủ sóng gần như tuyệt đối (4,67/5 điểm), nhưng mức độ sẵn sàng công nghệ phục vụ quản trị và kinh doanh của HTX lại ở mức rất thấp.

Nghịch lý công nghệ và rào cản chi phí trên thị trường số

Những con số này đã phản ánh rõ nét thực trạng khu vực kinh tế tập thể, HTX trong nước vẫn đang ở mức rất thấp so với thế giới về chuyển đổi số. Việc các HTX vẫn loay hoay bàn luận về giải pháp cho thấy quá trình thực hành chuyển đổi số trong thực tế còn rất nhiều lúng túng.

Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Cao Xuân Thu Vân phát biểu tại diễn đàn.

Những hạn chế này xuất phát từ việc khu vực kinh tế tập thể đang phải đối mặt với nhiều khó khăn nội tại kéo dài như năng lực quản trị còn yếu, khó ứng dụng khoa học công nghệ, hiệu quả sản xuất kinh doanh chưa cao và thiếu hụt nguồn vốn đầu tư.

Ông Đỗ Xuân Trường – Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh Ninh Bình, cho biết hiện nay dữ liệu của HTX còn phân tán, chưa chuẩn hóa, chưa liên thông và chưa trở thành công cụ quản trị. Bên cạnh đó, việc đầu tư công nghệ, phần mềm, thiết bị, đào tạo và duy trì hệ thống công nghệ đều cần kinh phí, trong khi đa số HTX có quy mô nhỏ. Có những HTX lại thiếu giải pháp công nghệ phù hợp. Nhiều sản phẩm công nghệ trên thị trường được thiết kế cho doanh nghiệp lớn, chưa thật sự phù hợp với HTX.

Diễn đàn "Chuyển đổi số trong HTX: Từ dữ liệu sản xuất đến mở rộng thị trường" giúp tháo gỡ khó khăn cho HTX.

Ông Nguyễn Quốc Huy, Chủ tịch HĐQT HTX Nấm Tam Đảo cho biết, khó khăn cản trở việc phát triển của HTX và làm giảm lợi nhuận của HTX, đó là phí sàn thương mại điện tử (TMĐT).

Hiện nay, phí sàn chiếm 30-35%, chưa kể các khoản phí logistic, phí truyền thông... cũng lên tới 60%. Do đó, giá trị nông sản không đánh giá đúng giá trị thực tế, giá trị người nông dân bỏ ra. “Trong khi đó, nếu chúng tôi đưa giá cao khó tiếp cận khách hàng, còn giá thấp thì HTX không có lãi” ông Huy nhấn mạnh.

Trước thực trạng trên, bà Cao Xuân Thu Vân, Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam cho biết đến thời điểm này, vấn đề quan tâm nhất không phải là HTX có cần chuyển đổi số hay không, vì điều đó đã rất rõ ràng. Tại Đại hội Liên minh HTX Quốc tế năm 2026, các nội dung về chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và kinh tế tuần hoàn không còn được đưa ra tranh luận riêng lẻ, bởi chúng đã mặc định trở thành những yêu cầu bắt buộc và thiết yếu hàng đầu trong mọi chương trình hành động.

Bà Cao Xuân Thu Vân phân tích rằng chỉ có chuyển đổi số mới giúp HTX chứng minh được giá trị sản phẩm hàng hoá, tăng được tính công khai minh bạch. Cụ thể, cùng một hạt cà phê nhân xanh, có nơi bán 200.000 đến 400.000 đồng một kilôgam, nhưng có nơi bán được 1 triệu, 2 triệu đồng một kilôgam, thậm chí lên tới 15.000 USD một kilôgam. Sự khác biệt nằm ở sự công khai, minh bạch và khả năng kiểm chứng thực tế.  Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam cũng dẫn chứng có HTX chỉ cần sử dụng chiếc điện thoại thông minh là có thể giới thiệu sản phẩm, quy trình sản xuất, truy xuất nguồn gốc đầy đủ cho khách hàng. Sau 2 năm thành lập, HTX này đã đón 8 đoàn quốc tế đến tham quan và họ thực sự tin tưởng mô hình sản xuất vì thấy HTX nói thật, làm thật nhờ chuyển đổi số.

Diễn đàn nhằm cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị 

Điều ày cho thấy, chuyển đổi số không phải là HTX sở hữu bao nhiêu phần mềm, mà phải là quản trị tốt hơn bao nhiêu, chi phí giảm được bao nhiêu, năng suất và chất lượng tăng thế nào, thị trường mở rộng ra sao, và cuối cùng là thu nhập của HTX cùng các thành viên có tăng lên hay không.

Cần hệ sinh thái số dùng chung

Để giải quyết triệt để các rào cản và nâng cao chỉ số trưởng thành số cho khu vực kinh tế tập thể, việc xây dựng một môi trường hỗ trợ đồng bộ là yếu tố mang tính quyết định. Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Cao Xuân Thu Vân nhận định, một HTX đơn lẻ rất khó tự giải quyết toàn bộ bài toán chuyển đổi số. Chuyển đổi số HTX cần được đặt trong một hệ sinh thái hỗ trợ toàn diện, trong đó Nhà nước kiến tạo thể chế, hạ tầng dữ liệu và chính sách; Hệ thống Liên minh HTX Việt Nam kết nối nhu cầu của HTX với chính sách, công nghệ, tài chính và thị trường; Doanh nghiệp công nghệ cung cấp các giải pháp đơn giản, dễ sử dụng, thiết kế theo từng cấp độ như lộ trình học từ mầm non lên đại học.

Bà Cao Xuân Thu Vân lưu ý không nên đưa ra quá nhiều giải pháp cùng lúc khiến HTX bị rối, mà cần đưa ra trọn bộ giải pháp để HTX lựa chọn. Những HTX đủ điều kiện có thể bỏ qua các bước trung gian để bứt phá nhanh chóng nếu có chuyên gia hoặc thuê người hướng dẫn.

Các đại biểu tham gia diễn đàn.

Bà dẫn chứng thực tế từng chứng kiến một HTX thuê nhân sự công nghệ thông tin với chi phí 15 triệu đồng một tháng nhưng chỉ làm việc 2 ngày, điều quan trọng là ban lãnh đạo HTX đó nắm rõ trong 2 ngày ấy nhân sự phải hoàn thành công việc gì và giải quyết bao nhiêu bài toán cho đơn vị, chứ không nhất thiết phải có mặt hằng ngày. Đồng thời, các tổ chức tài chính cần thiết kế sản phẩm tín dụng phù hợp, các doanh nghiệp phân phối cần đặt ra yêu cầu rõ ràng về tiêu chuẩn dữ liệu, còn bản thân các HTX phải chủ động thay đổi tư duy quản trị, xem dữ liệu là tài sản và công nghệ là công cụ nâng cao hiệu quả.

Đồng quan điểm về giải pháp tháo gỡ khó khăn cho HTX, ông Trịnh Anh Tuấn, Viện Khoa học Kinh tế hợp tác đề xuất Liên minh HTX Việt Nam cần chủ trì xây dựng, triển khai hệ sinh thái chuyển đổi số dùng chung hỗ trợ HTX, đồng thời ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, điều hành. Hệ sinh thái này sẽ hỗ trợ toàn diện các nhóm nhu cầu của HTX bao gồm nhân lực, đào tạo công nghệ thông tin, hạ tầng phần cứng, phần mềm quản lý, hoàn thiện tiêu chuẩn sản phẩm, xây dựng thương hiệu, quảng cáo tiếp thị, tài chính đầu tư và dịch vụ logistics.

Nhằm đưa các định hướng vào thực tế, ông Trịnh Anh Tuấn kiến nghị Chính phủ cần có cơ chế chính sách đặc thù và đầu tư hạ tầng số đồng bộ cho khu vực nông thôn, miền núi. Đối với Liên minh HTX Việt Nam, cần chủ động xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ, thiết lập các trung tâm đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tại các tỉnh, triển khai các mô hình điểm về ứng dụng khoa học công nghệ để đo lường và nhân rộng. Về phía các HTX, yêu cầu bắt buộc là phải chủ động đổi mới tư duy, tham gia tích cực vào quá trình đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Các đại biểu tham dự diễn đàn.

TS. Chu Tiến Đạt, Tổng công ty VTC (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), Đức là HTX DATEV, thành lập năm 1966, cung cấp phần mềm kế toán cho hơn hai triệu doanh nghiệp; vì là HTX nên không nhà đầu tư nào mua lại được nền tảng. Hay tại Ấn Độ, phần mềm dùng chung cho 79.630 HTX tín dụng nông nghiệp, tính bình quân khoảng 4.200 USD/HTX, gồm cả thiết bị, số hóa dữ liệu, đào tạo. Một đầu mối xây dựng, vận hành; chuẩn dữ liệu thống nhất; chi phí chia cho hàng nghìn đơn vị; thành viên hoặc Nhà nước giữ quyền kiểm soát nền tảng Cơ sở dữ liệu HTX.

Từ kinh nghiệm quốc tế, có thể thấy, rất cần nền tảng dùng chung cho khu vực KTTT, HTX. Bởi hiện nay, phần lớn chi phí của một hệ thống số là chi phí cố định (phần mềm, chuẩn dữ liệu, tài liệu học, đội ngũ hỗ trợ); nếu mỗi HTX tự làm, khoản chi này bị lặp lại hàng chục nghìn lần.

Bên cạnh đó, nhiều HTX vẫn thiếu người hỗ trợ kỹ thuật, kể cả sau khi đã đầu tư, nên điều cần là một đội ngũ hỗ trợ dùng chung chứ không phải thêm phần mềm.

Trong khi một số chính sách miễn phí hiện hành chưa bao gồm HTX: Nghị quyết số 198/2025/QH15 cung cấp miễn phí nền tảng số, phần mềm kế toán dùng chung cho doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ và hộ kinh doanh; Nghị định số 224/2026/NĐ-CP quy định hỗ trợ bổ sung cho doanh nghiệp nhỏ và vừa. Theo đó, HTX không thuộc các nhóm này.

“Khoảng trống này cần được xử lý ngay từ khâu xây dựng văn bản; nếu không, mỗi chính sách mới sẽ tiếp tục để HTX đứng ngoài”, TS Chu Tiến Đạt nhấn mạnh.