Chuyển đổi số tại các hợp tác xã: Phải có 'dữ liệu sạch' mới tạo được 'giá trị thật'

Lo ngại phía sau mã QR "rỗng"

Số liệu khảo sát từ Viện Khoa học Kinh tế hợp tác chỉ ra một thực tế đáng suy ngẫm: Chỉ số trưởng thành chuyển đổi số của khu vực kinh tế tập thể hiện mới đạt khoảng 29,5% — tức là chỉ vừa ở bước khởi đầu. Trong khi các thiết bị thông minh như smartphone đã phổ biến tới tận từng mảnh ruộng, việc đưa ứng dụng số vào quản trị, tổ chức sản xuất và phát triển thị trường vẫn còn rất hạn chế.

Đáng chú ý, trình độ nhân lực đang là rào cản lớn khi có tới 53% giám đốc HTX chưa qua đào tạo chuyên môn và chỉ 13% có trình độ đại học trở lên. Tỷ lệ HTX sử dụng phần mềm quản trị hiện vỏn vẹn ở mức 15%. "Một HTX như vậy không thể tự thẩm định hợp đồng phần mềm," ông Hoàng Hữu Hạnh, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ) thẳng thắn nhìn nhận.

Sự khập khễnh giữa năng lực vận hành và xu hướng chạy theo công nghệ tạo ra những "khoảng trống" lớn về dữ liệu. Ông Đào Ngọc Tuất, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) dẫn chứng một thực tế nghịch lý: Tính đến cuối năm 2025, cả nước có hơn 36.270 HTX với gần 7,1 triệu thành viên. Dù khoảng 35% HTX đã dùng mã QR để truy xuất nguồn gốc, nhưng chất lượng thông tin phía sau lại rất mỏng.

Cụ thể, trên Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản của Bộ, trong số hơn 793.000 sản phẩm đăng ký tính đến tháng 8/2026, chỉ có 20% sản phẩm có đầy đủ thông tin để tra cứu. Đáng lo ngại hơn, trong hơn 3.000 nông hộ đăng ký, chỉ đúng 36 hộ cung cấp đủ dữ liệu (đạt 1,2%). Riêng trong giai đoạn tháng 7-8/2026, trong hơn 288.000 sản phẩm đăng ký mới, tỷ lệ ghi nhận thông tin hoàn chỉnh chỉ đạt... 0,1%.

"Mã QR thực chất chỉ là chiếc cửa sổ để người tiêu dùng tra cứu. Giá trị cốt lõi của truy xuất nguồn gốc nằm ở khối dữ liệu sống động phía sau con tem đó. Dữ liệu ấy phải được ghi nhận đúng thời điểm canh tác, có sự kiểm tra, xác nhận của cơ quan chuyên môn và xuyên suốt từ mảnh ruộng đến kệ hàng" - ông Đào Ngọc Tuất nói.

Chính việc thiếu minh bạch dữ liệu khiến nông sản Việt Nam chịu nhiều thiệt thòi. Bà Cao Xuân Thu Vân, Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam dẫn ví dụ, cùng một hạt cà phê nhân xanh, có nơi chỉ bán được vài trăm nghìn đồng/kg, nhưng có nơi bán được hàng triệu đồng, thậm chí lên tới 15.000 USD/kg nhờ minh bạch hóa câu chuyện sản phẩm...

Thước đo của chuyển đổi số không phải là “mua công nghệ gì?”

Trước thực trạng nhiều HTX còn loay hoay, người đứng đầu Liên minh HTX Việt Nam định hướng: Chuyển đổi số không bắt đầu bằng câu hỏi “Mua công nghệ gì?”, mà phải xuất phát từ việc “HTX đang cần giải quyết vấn đề gì?”.

Theo bà, thước đo chuyển đổi số tuyệt đối không nằm ở số lượng thiết bị hay phần mềm được cài đặt, mà nằm ở các con số biết nói: Quản trị tốt hơn bao nhiêu? Chi phí giảm được bao nhiêu? Năng suất, chất lượng tăng thế nào? Thị trường mở rộng ra sao? Và thu nhập của thành viên có thực sự tăng lên?

"Chúng ta không bắt đầu bằng những kế hoạch quá lớn lao, mà hãy bắt đầu từ một việc làm thực tế, làm đến nơi đến chốn, đo lường được kết quả rồi từng bước mở rộng. Mục tiêu cuối cùng là HTX quản trị tốt hơn, sản xuất hiệu quả hơn, sản phẩm bán tốt hơn và thu nhập của thành viên được nâng cao. Đó chính là thước đo duy nhất cho sự thành công" – bà nói.

Để quá trình chuyển đổi không bị gãy đổ, hành trình của HTX cần kiên trì dựa trên lộ trình 3 trụ cột. Thứ nhất là Dữ liệu (đầu vào), gồm: thông tin thành viên HTX, vùng trồng, lịch mùa vụ, chi phí, quy trình canh tác và sản lượng. “Thiếu dữ liệu thì phần mềm tiên tiến đến đâu cũng giống như bát chén đầy đủ nhưng không có thức ăn" – bà Vân ví.

Thứ hai là quản trị (vận hành): Công nghệ phải giúp HTX quản lý thành viên tốt hơn, ra quyết định nhanh hơn và tối ưu hóa chi phí. Nếu đầu tư công nghệ mà chi phí không giảm, hiệu quả không tăng thì phải xem lại cách làm.

Cuối cùng là thị trường (đầu ra): Chuyển đổi số phải giúp sản phẩm tiếp cận rộng rãi người tiêu dùng, kết nối sâu vào chuỗi giá trị và kênh bán lẻ hiện đại.

Đồng tình với quan điểm này, ông Hoàng Hữu Hạnh cảnh báo: "Tôi cho rằng mua công nghệ ở đầu ra khi chưa có dữ liệu ở đầu vào là đầu tư lệch thứ tự". Ông nêu rõ 3 rủi ro lớn nhất mà HTX dễ mắc phải: Có tiền hỗ trợ nhưng không có người dùng; phụ thuộc vào một nhà cung cấp khiến dữ liệu bị "khóa chặt"; và chạy theo công nghệ mới khi nền tảng dữ liệu còn yếu. Lối thoát duy nhất là tuân thủ nguyên tắc: Dữ liệu trước, công nghệ sau.

Để biến nhận thức thành hành động ngay sau diễn đàn, Liên minh HTX Việt Nam sẽ thúc đẩy kế hoạch "100 ngày xử lý điểm nghẽn chuyển đổi số", hoàn thiện bộ tiêu chí phân hạng HTX và triển khai thí điểm mô hình chuyển đổi số điểm với sự tham gia của 4-5 "nhà" (HTX, doanh nghiệp công nghệ, tổ chức tài chính, đơn vị phân phối).