Chuyển đổi số tạo không gian phát triển mới - Bài 1: Khởi nguồn từ thay đổi nhận thức

Những thay đổi hiện hữu

Những thay đổi do chuyển đổi số mang lại ngày càng hiện hữu trong đời sống xã hội. Nếu trước đây, chuyển đổi số chủ yếu gắn với việc số hóa hồ sơ, cải cách thủ tục hành chính hay thanh toán điện tử riêng lẻ thì quá trình này đang bước sang giai đoạn mới, lấy dữ liệu làm trung tâm, ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong quản trị, điều hành và phát triển kinh tế - xã hội.

Quá trình chuyển đổi số được triển khai trên ba trụ cột gồm: Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số. Ba trụ cột này không phát triển tách rời mà hỗ trợ lẫn nhau, tạo nền tảng để hình thành phương thức quản trị và phát triển mới.

Ở lĩnh vực Chính phủ số, dấu ấn rõ nét nhất là sự thay đổi trong hoạt động quản lý nhà nước và cung cấp dịch vụ công trực tuyến. Đặc biệt, khi chính quyền địa phương chuyển sang mô hình hai cấp, dữ liệu từng bước trở thành công cụ điều hành theo thời gian thực, giúp các cơ quan quản lý nâng cao hiệu quả xử lý công việc.

Ngày càng nhiều thủ tục hành chính được thực hiện hoàn toàn trên môi trường số, giúp người dân dần giảm thời gian đi lại, chi phí và giấy tờ. Người dân cũng có thể theo dõi toàn bộ quá trình giải quyết hồ sơ thông qua các nền tảng trực tuyến.

Là một trong những người cảm nhận rõ quá trình này khi tuổi già phải đi khám bệnh định kỳ, bà Nguyễn Thị Hường (Nghĩa Đô, Hà Nội) cho biết: Trước vừa cầm thẻ bảo hiểm y tế, vừa cầm căn cước công dân nhưng nay khi đến khám tại Bệnh viện E, tôi chỉ cần sử dụng căn cước công dân gắn chip để lấy số khám tự động tại ki-ốt ngay từ cửa vào. Sau khi nhập thông tin theo hướng dẫn, toàn bộ quy trình khám chữa bệnh diễn ra nhanh chóng theo hệ thống chỉ dẫn điện tử.

Đăng ký lấy số tại kiot tự động khi đi khám chữa bệnh.

"Khám xong, tôi xuống lấy thuốc, thanh toán tiền thừa hoàn toàn có trên hệ thống máy tính, tiện lợi hơn trước rất nhiều", bà Hường chia sẻ.

Không chỉ lĩnh vực y tế, nhiều thủ tục vốn được coi là phức tạp cũng đã được thực hiện trên môi trường số. Ông Phan Xuân Thủy (Nghệ An) cho biết, khi thực hiện các thủ tục thi hành án dân sự, ông chỉ mất khoảng hai giờ sau khi nộp hồ sơ điện tử để nhận thông báo thụ lý. Tiếp đó, các thông báo nộp tiền và biên lai điện tử đều được gửi qua ứng dụng VNeID.

Tương tự, anh Đoàn Thành An, cán bộ ngân hàng, khi đến Trung tâm Phục vụ hành chính công Hà Nội thực hiện thủ tục thế chấp đất đai cũng không còn phải xếp hàng từ sáng sớm như trước.

"Tôi đăng ký trực tuyến theo khung giờ nên không phải chờ lâu. Trước đây, những thời điểm lượng hồ sơ tăng cao phải đi từ 5 giờ sáng mới lấy được số", anh An cho biết.

Một dấu mốc quan trọng là từ ngày 29/5/2026, Cổng Dịch vụ công quốc gia được vận hành tập trung tại Trung tâm Dữ liệu quốc gia. Hệ thống đã kết nối với hệ thống thông tin giải quyết thủ tục hành chính của toàn bộ 15 bộ, ngành và 34 địa phương, từng bước hình thành mô hình "một cửa số" thống nhất trên phạm vi cả nước.

Đến nay, Cổng Dịch vụ công quốc gia đã công khai 5.136 thủ tục hành chính và tích hợp cung cấp dịch vụ công trực tuyến đối với 3.745 thủ tục.

Các chỉ số triển khai cũng cho thấy nhiều chuyển biến tích cực. Trong 5 tháng đầu năm 2026, tại địa phương, tỷ lệ hồ sơ trực tuyến đạt 93,54%; tỷ lệ số hóa hồ sơ đạt 88,56%; tỷ lệ tái sử dụng dữ liệu đạt 96,04%. Trong khi đó, ở các bộ ngành, tỷ lệ hồ sơ trực tuyến đạt 34,24%; tỷ lệ số hóa hồ sơ đạt 19,23%; tỷ lệ tái sử dụng dữ liệu mới đạt 5,29%.

Hà Nội cung cấp dịch vụ công không phụ thuộc địa giới hành chính.

Khoảng cách này phản ánh sự chuyển động nhanh của nhiều địa phương, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục thúc đẩy chuyển đổi số mạnh mẽ hơn ở cấp Trung ương nhằm bảo đảm tính đồng bộ trong toàn hệ thống.

Nhiều địa phương đã chủ động đổi mới cách làm để nâng cao hiệu quả chuyển đổi số. Đồng Nai đạt tỷ lệ hồ sơ trực tuyến gần như tuyệt đối với 99,8%; tỷ lệ tái sử dụng dữ liệu đạt 90%, đồng thời dẫn đầu cả nước về thu đảng phí trực tuyến.

Thái Nguyên triển khai mô hình "Luồng xanh" trong giải quyết thủ tục hành chính nhằm rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ, tạo thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp. Hà Nội đạt khoảng 99% hồ sơ trực tuyến đối với các thủ tục thực hiện trên môi trường số và mở rộng tiếp nhận hồ sơ không phụ thuộc địa giới hành chính.

Hiệu quả của cải cách hành chính cũng được lượng hóa bằng những con số cụ thể. Theo tổng kết năm 2025, việc cung cấp dịch vụ công trực tuyến giúp các cơ quan Trung ương tiết kiệm khoảng 840 tỷ đồng, các địa phương tiết kiệm khoảng 4.800 tỷ đồng; riêng Hà Nội ước tiết kiệm khoảng 1,6 nghìn tỷ đồng.

Mở ra không gian tăng trưởng mới

Nếu Chính phủ số thay đổi phương thức quản trị thì kinh tế số đang mở ra động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế. Hiện quy mô kinh tế số đã đóng góp hơn 14% GDP và duy trì tốc độ tăng trưởng thuộc nhóm cao của Đông Nam Á. Trong đó, thương mại điện tử, thanh toán số và công nghiệp công nghệ số tiếp tục là những lĩnh vực tăng trưởng nhanh.

Quy mô thị trường thương mại điện tử Việt Nam đạt khoảng 32 tỷ USD và dự kiến tiếp tục tăng trưởng khoảng 20% trong năm 2026. Điều này tạo điều kiện để hàng hóa Việt Nam, đặc biệt là sản phẩm địa phương, mở rộng thị trường thông qua các nền tảng số.

KOC Trần Kim Thêu trong một phiên livestream trên nền tảng Tik Tok Shop trong chương trình "GreenUP – Sống xanh, Sắm xanh".

Theo chị Trần Kim Thêu, một KOC hoạt động trên nền tảng thương mại điện tử, người tiêu dùng hiện không còn chỉ quan tâm đến giá bán mà chú trọng hơn đến nguồn gốc xuất xứ, chất lượng và quy trình sản xuất sản phẩm.

Đồng quan điểm, bà Giang Nguyễn, Giám đốc Quản lý ngành hàng Mẹ và Bé và nhóm đối tác chiến lược TikTok Shop Việt Nam, cho rằng xu hướng tiêu dùng mới đòi hỏi doanh nghiệp phải minh bạch hơn về vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất cũng như các giải pháp phát triển bền vững.

Theo bà Giang Nguyễn, việc đưa người tiêu dùng tiếp cận trực tiếp với quy trình sản xuất không chỉ góp phần xây dựng niềm tin đối với thương hiệu mà còn thúc đẩy xu hướng tiêu dùng xanh và có trách nhiệm.

Bên cạnh thương mại điện tử, ngành công nghiệp công nghệ số cũng ghi nhận bước phát triển mạnh. Năm 2025, doanh thu toàn ngành ước đạt 198 tỷ USD, tăng 26%; đóng góp vào GDP hơn 1 triệu tỷ đồng. Cả nước hiện có khoảng 80.000 doanh nghiệp công nghệ số đang hoạt động.

Thanh toán không dùng tiền mặt cũng trở thành thói quen phổ biến của người dân. Đến cuối năm 2025, gần 89% người trưởng thành có tài khoản ngân hàng; giá trị thanh toán không dùng tiền mặt đạt khoảng 28 lần GDP.

Hướng dẫn du khách đặt dịch vụ, đặt tour, thanh toán qua nền tảng dịch vụ của doanh nghiệp du lịch.

Việc khai thác dữ liệu số đang mở ra dư địa phát triển lớn cho nhiều lĩnh vực như tài chính - ngân hàng, công nghệ tài chính, bảo hiểm, y tế, giáo dục và an sinh xã hội.

Trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng, dịch vụ eKYC đã tác động trực tiếp tới hơn 100 tổ chức tín dụng và hàng nghìn doanh nghiệp công nghệ tài chính. Khi dữ liệu thuế, doanh thu và bảo hiểm xã hội được khai thác hiệu quả hơn, việc đánh giá tín dụng sẽ thuận lợi, tạo ra thị trường tín dụng quy mô hàng trăm nghìn tỷ đồng mỗi năm.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Bùi Mạnh Toàn, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Vietnox, cho rằng việc thực hiện thủ tục hành chính trực tuyến đã giúp doanh nghiệp tiết kiệm đáng kể thời gian và chi phí, nhất là trong các thủ tục về thuế và hải quan.

"Tuy nhiên, các thủ tục vẫn cần tiếp tục được cải tiến để tạo thuận lợi hơn cho doanh nghiệp, đặc biệt với những đơn vị hoạt động trong lĩnh vực xuất khẩu nông sản", ông Toàn chia sẻ.

Hoàn thiện thể chế để chuyển đổi nhận thức thành hành động

Bên cạnh những kết quả đạt được trong phát triển Chính phủ số và kinh tế số, chuyển dịch xã hội số có những bước tiến rõ rệt từ người trẻ lan sang người có tuổi qua ứng dụng sử dụng thường xuyên hàng ngày. Người dân ngày càng quen thuộc với việc sử dụng căn cước công dân gắn chip, ứng dụng VNeID để thực hiện thủ tục hành chính, thanh toán không dùng tiền mặt, quét mã QR hay tra cứu thông tin trên môi trường số.

Đối với nhiều người, đặc biệt là giới trẻ, điện thoại thông minh không còn đơn thuần là phương tiện liên lạc mà đã trở thành "ví giấy tờ số", hỗ trợ giải quyết nhiều công việc hằng ngày.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, xây dựng xã hội số không chỉ dừng lại ở việc phổ cập công nghệ hay hạ tầng số. Quan trọng hơn là hình thành kỹ năng số, tư duy số và niềm tin số để người dân chủ động sử dụng các nền tảng số trong học tập, lao động và đời sống.

Đó cũng là lý do nhiều chuyên gia trong lĩnh vực này cho rằng, chuyển đổi số trước hết là quá trình thay đổi nhận thức. Công nghệ chỉ là công cụ, còn yếu tố quyết định thành công nằm ở con người và cách thức tổ chức thực hiện.

Thực tế cho thấy, chuyển đổi số không còn là nhiệm vụ riêng của ngành công nghệ thông tin mà đã trở thành chiến lược phát triển quốc gia, đòi hỏi sự tham gia của toàn bộ hệ thống chính trị, cộng đồng doanh nghiệp và người dân.

Thực hiện tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW, việc hoàn thiện thể chế được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn, tạo hành lang pháp lý thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Trong thời gian qua, các cơ quan của Đảng, Quốc hội, Chính phủ và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đã xây dựng, trình ban hành hơn 400 văn bản các loại, gồm 13 văn bản của Ban Bí thư, 30 luật, hơn 70 nghị định, 30 nghị quyết, 72 quyết định của Thủ tướng Chính phủ, hơn 80 thông tư cùng nhiều văn bản chỉ đạo, hướng dẫn.

Đặc biệt, Quốc hội đã sửa đổi và thông qua nhiều đạo luật quan trọng như Luật Chuyển đổi số, Luật Công nghiệp công nghệ số, Luật Dữ liệu và Luật AI. Đây được xem là nền tảng pháp lý quan trọng để chuyển đổi số bước sang giai đoạn phát triển mới, lấy dữ liệu và đổi mới sáng tạo làm động lực tăng trưởng.

Trên cơ sở thể chế mới, cải cách thủ tục hành chính và cung cấp dịch vụ công trực tuyến tiếp tục có bước chuyển rõ rệt cả về quy mô và chất lượng.

Giới thiệu thành tựu công nghệ tại Đại hội Công đoàn lần thứ 14.

Song hành với hoàn thiện thể chế, hạ tầng số tiếp tục được đầu tư mạnh mẽ. Hiện mạng 5G đã phủ khoảng 92% dân số và dự kiến đạt 97% vào cuối năm 2026. Hệ thống cáp quang đã kết nối tới 100% xã, phường; băng rộng phủ trên 99% thôn, bản; hơn 84% dân số sử dụng Internet.

Việc cấp phép thí điểm dịch vụ Internet vệ tinh quỹ đạo thấp cùng với cải cách thủ tục cũng mở ra cơ hội đưa Internet băng rộng đến vùng sâu, vùng xa, hải đảo, tạo nền tảng để mọi người dân đều có điều kiện tiếp cận các dịch vụ số.

Những kết quả này cho thấy chuyển đổi số không còn là những mục tiêu mang tính định hướng mà đang từng bước hiện diện trong hoạt động quản lý nhà nước, sản xuất, kinh doanh và đời sống người dân.

Quan trọng hơn, cùng với việc Nghị quyết 57-NQ/TW được triển khai quyết liệt, nhận thức về vai trò của dữ liệu, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo đang thay đổi mạnh mẽ trong toàn hệ thống chính trị cũng như cộng đồng doanh nghiệp và người dân.

Bài 2: Nhận diện những rào cản trong hành trình số