Chuyển đổi xanh: Khi 'tấm vé vào thị trường' không còn là giá rẻ

Phát biểu tại hội nghị “Doanh nghiệp, doanh nhân tư nhân Việt Nam với đổi mới mô hình phát triển đất nước và chính sách đảng viên làm kinh tế tư nhân” diễn ra ngày 25/5 ở Hà Nội, bà Lưu Thị Thanh Mẫu - Phó Chủ tịch Hội Doanh nhân trẻ Việt Nam cho rằng, chuyển đổi xanh không còn là lựa chọn tự nguyện, càng không chỉ là câu chuyện của doanh nghiệp lớn.

Ông Nguyễn Thanh Nghị - Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương phát biểu tại hội nghị.

Áp lực “xanh hóa” đang đi thẳng vào đơn hàng

Theo bà Mẫu, hiện cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu đã kết thúc giai đoạn chuyển tiếp 2023 - 2025 và bắt đầu áp dụng cơ chế chính thức từ năm 2026 đối với nhiều ngành như xi măng, sắt thép, nhôm, phân bón, điện và hydro.

Do vậy, phát thải carbon không còn là câu chuyện nội bộ của doanh nghiệp, mà trở thành một yếu tố cấu thành giá thành sản phẩm khi bước vào thị trường quốc tế.

Doanh nghiệp không đo được phát thải, không có dữ liệu carbon minh bạch, không chứng minh được quy trình sản xuất sạch hơn sẽ đối diện nguy cơ mất lợi thế cạnh tranh ngay trên những thị trường xuất khẩu lớn. “Tấm vé thông hành” của doanh nghiệp Việt trong giai đoạn mới không chỉ là giá rẻ, mà còn là tiêu chuẩn xanh.

Đề cập đến tiêu chuẩn môi trường đang chuyển hóa rất nhanh thành yêu cầu thương mại, tài chính và thị trường, bà Mẫu cũng nhấn mạnh về sự dịch chuyển cực lớn của dòng vốn đầu tư quốc tế.

Theo thống kê của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), tổng đầu tư năng lượng toàn cầu năm 2025 ước đạt khoảng 3.300 tỷ USD. Đáng chú ý, khoảng 2.200 tỷ USD trong số này được đầu tư cho năng lượng sạch, lưới điện, lưu trữ năng lượng, nhiên liệu phát thải thấp và điện khí hóa - cao gấp đôi đầu tư cho dầu, khí và than.

Dòng tiền toàn cầu đang dịch chuyển sang những mô hình phát triển ít carbon hơn. Chuỗi cung ứng toàn cầu cũng đang tái cấu trúc theo hướng xanh hơn. Và khi thị trường thay đổi, doanh nghiệp buộc phải thay đổi. Điều này đặc biệt quan trọng với Việt Nam - nền kinh tế có độ mở lớn, phụ thuộc mạnh vào xuất khẩu và khu vực doanh nghiệp tư nhân.

Bà Lưu Thị Thanh Mẫu - Phó Chủ tịch Hội Doanh nhân trẻ Việt Nam phát biểu tại hội nghị.

Theo bà Mẫu, Nghị quyết 68-NQ/TW xác định kinh tế tư nhân là “một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia”, đồng thời đặt mục tiêu đến năm 2030 có 2 triệu doanh nghiệp hoạt động, khu vực kinh tế tư nhân đóng góp khoảng 55 - 58% GDP, tăng trưởng bình quân khoảng 10 - 12%/năm và có ít nhất 20 doanh nghiệp lớn tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.

Tuy nhiên, để bước vào chuỗi giá trị ấy, doanh nghiệp tư nhân Việt Nam không thể đi bằng mô hình cũ, công nghệ cũ, năng lượng cũ và tiêu chuẩn cũ.

Thực tế, bài toán năng lượng đang trở thành áp lực ngày càng rõ nét. Nghị quyết 70-NQ/TW về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đã cảnh báo nguy cơ thiếu điện trong giai đoạn tăng trưởng “hai con số".

Đó không chỉ là câu chuyện của ngành điện, mà là bài toán sống còn với doanh nghiệp. Bởi, nếu tiếp tục tăng trưởng theo cách tiêu tốn nhiều năng lượng và phát thải lớn, chi phí sản xuất sẽ ngày càng cao, trong khi sức ép từ thị trường quốc tế sẽ ngày càng khắt khe hơn.

Doanh nghiệp cần hệ sinh thái hỗ trợ

Theo Phó Chủ tịch Hội Doanh nhân trẻ Việt Nam, vấn đề lớn nhất không phải doanh nghiệp không hiểu chuyển đổi xanh là xu hướng tất yếu. Cái khó là họ chưa biết bắt đầu từ đâu, theo tiêu chuẩn nào, chi phí bao nhiêu và sẽ được hỗ trợ bằng cơ chế gì.

Thực tế, nhiều doanh nghiệp muốn tiết kiệm năng lượng nhưng thiếu vốn đầu tư thiết bị; muốn làm ESG nhưng thiếu người hiểu phương pháp; muốn đo phát thải nhưng thiếu dữ liệu; muốn vào chuỗi cung ứng xanh nhưng không đủ chi phí chứng nhận; muốn vay tín dụng xanh nhưng hồ sơ và tiêu chí tiếp cận còn phức tạp.

Theo bà Mẫu, đây là “nút thắt” của khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa - chiếm gần 98% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động và sử dụng khoảng 5,5 triệu lao động. Nếu lực lượng này không thể chuyển đổi, mục tiêu phát triển xanh của nền kinh tế sẽ rất khó đạt được.

Từ thực tiễn đó, lãnh đạo Hội Doanh nhân trẻ Việt Nam đề xuất cần chuyển từ tư duy “yêu cầu doanh nghiệp xanh hóa” sang “xây dựng hệ sinh thái giúp doanh nghiệp xanh hóa”. Hội cũng kiến nghị xây dựng “Chương trình quốc gia xanh hóa doanh nghiệp tư nhân giai đoạn 2026 - 2030” với nhiều giải pháp mang tính thực thi cao.

Theo đề xuất, chương trình cần triển khai “kiểm toán xanh bắt buộc mềm” để doanh nghiệp tự đánh giá hiện trạng năng lượng, phát thải, chất thải và xây dựng “bản đồ chuyển đổi xanh” phù hợp, với các đầu việc rõ ràng: việc gì làm ngay, việc gì cần vốn, việc gì cần công nghệ, việc gì cần chứng nhận.

Đồng thời, cần thiết kế các gói tín dụng xanh quy mô vừa và nhỏ để doanh nghiệp có thể thay đổi máy móc, lắp điện mặt trời mái nhà, xử lý nước thải, tái chế phụ phẩm hay số hóa quản trị sản xuất.

Hội nghị có sự tham dự của hơn 100 đại biểu là lãnh đạo các tập đoàn kinh tế tư nhân, doanh nghiệp đầu ngành, các hiệp hội ngành nghề, hiệp hội doanh nghiệp địa phương đại diện cho cộng đồng doanh nhân Việt Nam.

Một đề xuất đáng chú ý khác là xây dựng “hộ chiếu xanh doanh nghiệp” trên nền tảng số. Đây sẽ là hồ sơ dữ liệu về tiêu thụ năng lượng, phát thải, ESG, truy xuất nguồn gốc và chuỗi cung ứng của từng doanh nghiệp để phục vụ tiếp cận tín dụng xanh, đấu thầu, xúc tiến thương mại và xuất khẩu.

Ở góc nhìn rộng hơn, chuyển đổi xanh không chỉ là sức ép phải vượt qua, mà còn là cơ hội để tái cấu trúc mô hình tăng trưởng của doanh nghiệp Việt Nam. Bởi, trong một thế giới mà các tiêu chuẩn xanh ngày càng trở thành “giấy thông hành” của thương mại quốc tế, doanh nghiệp đi trước trong xanh hóa sẽ có lợi thế lớn hơn trong tiếp cận thị trường, dòng vốn và chuỗi cung ứng toàn cầu.

“Với Hội Doanh nhân trẻ Việt Nam, có thể thí điểm mạng lưới “doanh nghiệp trẻ tiên phong xanh”, lựa chọn mô hình điểm trong các ngành chế biến nông sản, dệt may, logistics, công nghiệp hỗ trợ, vật liệu xây dựng, thương mại - dịch vụ; từ đó nhân rộng trong toàn hệ thống Hội”, bà Mẫu đề xuất.

“Chuyển đổi xanh là con đường khó, nhưng đây là con đường không thể đứng ngoài”, bà Mẫu nhấn mạnh và cho rằng, nếu làm sớm, làm đúng và có chính sách đồng hành, chuyển đổi xanh sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh mới của doanh nghiệp Việt Nam.