Chuyển đổi xanh ngành đồ uống theo mô hình kinh tế tuần hoàn

Chuyển đổi xanh trong ngành đồ uống Việt Nam đã trở thành yêu cầu bắt buộc. Ảnh minh họa

Theo thống kê, ngành đồ uống chiếm gần 4% tổng lượng phát thải toàn cầu vào năm 2021. Tuy nhiên, tốc độ giảm trung bình giai đoạn 2018-2023 chỉ đạt 1,7% mỗi năm, thấp hơn nhiều so với mức 7,8% cần thiết để duy trì mục tiêu 1,5°C. Do đó, nếu không tăng tốc, ngành sẽ không đạt được cam kết trung hòa carbon đúng hạn.

ĐẨY MẠNH LỘ TRÌNH GIẢM PHÁT THẢI, XANH HÓA NGÀNH ĐỒ UỐNG

Ngành đồ uống cam kết giảm phát thải thông qua cải tiến hoạt động, sử dụng năng lượng tái tạo, tăng hiệu quả năng lượng và áp dụng bao bì xanh. Mục tiêu phát thải ròng bằng không vào năm 2040 hoặc 2050 là cam kết toàn cầu của ngành nhằm giảm thiểu tác động đến khí hậu và chuyển đổi theo hướng bền vững hơn.

Doanh nghiệp đang chuyển sang năng lượng tái tạo tại các nhà máy, sử dụng vật liệu thân thiện với môi trường và hiện đại hóa dây chuyền sản xuất để tiết kiệm năng lượng. Điển hình như Carlsberg đã giảm 41% phát thải bằng cách loại bỏ than đá và chuyển sang điện tái tạo.

Phát thải phạm vi 3 chiếm hơn 80% tổng lượng phát thải của ngành, chủ yếu từ chuỗi cung ứng nguyên liệu và bao bì. Các công ty hợp tác với nhà cung cấp để đầu tư vào năng lượng tái tạo và canh tác bền vững. Chương trình hỗ trợ nông nghiệp bền vững giúp nông dân nâng cao năng suất, giảm hóa chất và tăng khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu. Suntory dự kiến đầu tư 100 tỷ yên đến năm 2030 để giảm 1 triệu tấn khí nhà kính.

Bao bì có tỷ trọng phát thải lớn. Ảnh minh họa

Bao bì có tỷ trọng phát thải lớn, với các công ty tăng cường sử dụng vật liệu tái chế và phát triển bao bì nhẹ. Tái chế nhôm tiết kiệm 95% năng lượng so với sản xuất nhôm nguyên sinh, tạo ra lợi ích lớn về kinh tế và môi trường. Nhiều thương hiệu triển khai mô hình bao bì tái sử dụng và trạm nạp lại cho khách hàng. Một số thương hiệu như PepsiCo đặt mục tiêu giảm 40% phát thải vào năm 2030, Diageo hướng đến phát thải bằng không trong hoạt động trực tiếp, và Nestlé đặt mục tiêu trung hòa carbon vào năm 2050.

Trong hành trình giảm phát thải, một số phân khúc như bia và rượu táo đã có tiến triển đáng kể, trong khi rượu vang, cà phê và trà vẫn gặp khó khăn. Hiệp hội Môi trường ngành đồ uống (BIER) ban hành hướng dẫn chuyên ngành giúp doanh nghiệp giám sát và báo cáo phát thải chính xác hơn, hỗ trợ việc đo lường và quản lý phát thải ở mọi phạm vi, từ trực tiếp đến gián tiếp trong chuỗi giá trị. Nhiều công ty đang ứng dụng nền tảng số để theo dõi dữ liệu môi trường, tăng tính minh bạch và đánh giá hiệu quả đầu tư xanh.

Để giảm phát thải trong hoạt động vận hành, doanh nghiệp tập trung nâng cấp thiết bị chiếu sáng LED, hệ thống quản lý năng lượng thông minh, và tối ưu hóa đội xe giao hàng thông qua điện khí hóa. Chuyển đổi phương tiện sang xe điện giúp giảm khí thải giao thông và tiết kiệm nhiên liệu dài hạn. Các tuyến phân phối được thiết kế lại nhằm rút ngắn quãng đường vận chuyển, giảm phát thải gián tiếp.

Nông nghiệp tái sinh cũng đóng vai trò cốt lõi trong giảm phát thải chuỗi cung ứng. Một số công ty thử nghiệm công nghệ thu giữ carbon trong quy trình sản xuất để hạn chế phát thải.

ĐỘNG LỰC CHUYỂN ĐỔI ĐẾN TỪ THỊ TRƯỜNG VÀ CHÍNH SÁCH

Có thể thấy ngành đồ uống toàn cầu đang bước vào giai đoạn chuyển đổi có hệ thống. Tốc độ giảm phát thải cần được đẩy nhanh thông qua đổi mới công nghệ, hợp tác sâu với nhà cung cấp và định hướng tiêu dùng xanh. Các sáng kiến toàn ngành, kết hợp với khung pháp lý chặt chẽ, sẽ quyết định khả năng đạt mục tiêu phát thải ròng bằng không vào giữa thế kỷ XXI.

Ngành này đang chuyển sang mô hình kinh tế tuần hoàn, nhằm duy trì giá trị nguyên liệu và sản phẩm qua nhiều vòng sử dụng, thay vì mô hình tuyến tính, tạo gánh nặng cho môi trường. Xu hướng xanh hóa phản ánh nhu cầu ngày càng lớn về tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải, và xây dựng hệ thống sản xuất bền vững. Các doanh nghiệp phải điều chỉnh chiến lược để thích ứng với kỳ vọng xã hội, yêu cầu của chính phủ và xu hướng tiêu dùng có trách nhiệm.

Lĩnh vực bao bì đang là trọng tâm trong quá trình chuyển đổi, với các nhà sản xuất cải tiến thiết kế, tìm nguồn vật liệu mới và phát triển hệ thống tái sử dụng. Tại Đức, tỉ lệ thu hồi chai bia tái nạp đạt 99%, cho thấy hiệu quả của hệ thống hoàn trả. Nhiều thương hiệu sử dụng chai thủy tinh hoặc lon nhôm tái nạp để giảm bao bì dùng một lần.

Lĩnh vực bao bì đang là trọng tâm trong quá trình chuyển đổi, với các nhà sản xuất cải tiến thiết kế, tìm nguồn vật liệu mới và phát triển hệ thống tái sử dụng.

Trong lĩnh vực nhựa, xu hướng sử dụng nhựa tái chế như rPET giúp giảm tiêu thụ nguyên liệu thô, với Coca-Cola chuyển chai Sprite sang nhựa trong để tăng khả năng tái chế và PepsiCo tăng tỉ lệ rPET trong sản phẩm.

Các nghiên cứu về vật liệu sinh học mở ra khả năng sản xuất bao bì phân hủy sinh học từ phụ phẩm mía hoặc rong biển ăn được; giảm chi phí và phát thải trong vận chuyển. Phụ phẩm và chất thải trong sản xuất không còn bị xem là gánh nặng. Các doanh nghiệp tận dụng chúng làm nguyên liệu đầu vào mới, tạo ra giá trị kinh tế và môi trường như tận dụng phụ phẩm như bã bia để sản xuất bột dinh dưỡng hoặc thức ăn gia súc, và ủ chất thải hữu cơ tạo biogas phục vụ sản xuất, đồng thời sản xuất phân bón tự nhiên.

Để ứng phó với thách thức về nước và năng lượng, các nhà máy đồ uống áp dụng công nghệ tiên tiến như hệ thống lọc và thẩm thấu ngược để tái sử dụng nước, như nhà máy bia Fredericia của Carlsberg. Họ cũng đầu tư vào năng lượng tái tạo và tự động hóa dây chuyền để giảm thất thoát năng lượng.

Thực tế cho thấy động lực cho quá trình chuyển đổi đến từ cả thị trường và chính sách. Người tiêu dùng ngày càng chú trọng đến nguồn gốc sản phẩm và trách nhiệm môi trường, sẵn sàng chi trả cho sản phẩm xanh, buộc doanh nghiệp phải thay đổi.

Cơ quan quản lý áp dụng quy định nghiêm ngặt về bao bì và tái chế, cùng với các sáng kiến như hệ thống hoàn tiền cho chai lọ để thu hồi bao bì hiệu quả. Chương trình Hành động Kinh tế tuần hoàn của Liên minh châu Âu khuyến khích doanh nghiệp điều chỉnh chiến lược, giúp giảm chi phí xử lý rác và tạo thu nhập từ tái chế, tái sử dụng.

Tuy nhiên, thách thức vẫn tồn tại trong chuỗi cung ứng phức tạp. Nguyên liệu nhập từ nhiều khu vực gây khó khăn trong việc tổ chức dòng chảy tài nguyên. Hạ tầng tái chế hạn chế làm chậm chuyển đổi, đặc biệt ở thị trường nhỏ. Chi phí đầu tư cho công nghệ và vật liệu xanh cao cản trở doanh nghiệp vừa và nhỏ. Việc ứng dụng công nghệ số để quản lý nguyên liệu và dữ liệu môi trường cần hạ tầng số mạnh, điều mà nhiều doanh nghiệp chưa có.

Công nghệ là yếu tố then chốt trong quá trình xanh hóa, với hệ thống quản lý chuỗi cung ứng số như ERP giúp theo dõi vòng đời sản phẩm, tối ưu vận hành và giảm lãng phí. Robot, trí tuệ nhân tạo, cảm biến IoT và hệ thống quản lý thông minh hỗ trợ trong đóng gói, kiểm soát chất lượng và ra quyết định nhanh chóng, chính xác.

Giải pháp tuần hoàn mở rộng sang bao bì tái chế. Nhựa PET tái sinh và nhựa HDPE tái chế được ưu tiên sử dụng. Hệ thống hoàn tiền cho chai lọ hoặc trạm nạp nước như DASANI góp phần tăng vòng đời bao bì.

Các nhà máy đồ uống tiên phong trong tái chế nước, giảm đến 80% lượng nước sạch sử dụng. Mô hình cộng sinh công nghiệp biến chất thải thành nguyên liệu cho nhà máy khác, tạo hệ sinh thái bền vững. Việc sử dụng năng lượng tái tạo như gió và mặt trời giúp giảm phát thải, nhưng quá trình thực hiện gặp nhiều trở ngại.

Cơ sở hạ tầng tái chế chưa hoàn thiện, vốn đầu tư cao, và hệ thống logistics phức tạp. Hành vi tiêu dùng thay đổi chậm, cần truyền thông và khuyến khích kinh tế. Cam kết tự nguyện của doanh nghiệp trong giảm bao bì đạt kết quả khiêm tốn, đòi hỏi ràng buộc pháp lý rõ hơn...

Tương lai ngành đồ uống tuần hoàn phụ thuộc vào dữ liệu và hợp tác đa ngành. Công nghệ phân tích dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo giúp tối ưu chuỗi cung ứng, giảm chất thải và phát triển sản phẩm bền vững. Sự liên kết giữa chính quyền, doanh nghiệp và tổ chức xã hội sẽ thúc đẩy chuyển đổi. Quy định mới của Liên minh châu Âu về bao bì (PPWR) yêu cầu tái chế, tạo động lực cho hành động.

Đặc biệt, giáo dục người tiêu dùng về phân loại rác và sản phẩm xanh là rất quan trọng. Khi doanh nghiệp, chính phủ và người dân cùng tham gia, ngành đồ uống có thể tiến tới mô hình kinh tế tuần hoàn toàn diện, giảm phát thải, tiết kiệm tài nguyên và tạo nền tảng cho phát triển bền vững lâu dài.

BƯỚC CHUYỂN MÌNH CỦA NGÀNH ĐỒ UỐNG VIỆT NAM

Ngành đồ uống Việt Nam đang chuyển mình mạnh mẽ theo hướng phát triển xanh và kinh tế tuần hoàn. Nhiều nhà máy đã thay thế năng lượng hóa thạch bằng năng lượng tái tạo như điện mặt trời và gió, điện sinh khối. Hệ thống điện mặt trời áp mái được lắp đặt rộng rãi, cùng với việc áp dụng hợp đồng mua bán điện trực tiếp với nhà cung cấp năng lượng sạch. Các dây chuyền sản xuất được nâng cấp với thiết bị hiệu suất cao, tiết kiệm điện, hơi và nước, đồng thời áp dụng hệ thống quản lý năng lượng, thu hồi nhiệt từ máy nén khí và lò hơi để tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải.

Nhiều doanh nghiệp chú trọng quản lý tài nguyên nước bằng cách tái sử dụng nước thải đạt chuẩn cho vệ sinh, tưới cây và làm mát. Một số nhà máy áp dụng mô hình tuần hoàn nước để giảm thất thoát. Trong sản xuất bia và nước giải khát, phụ phẩm như bã bia, bã mía và bã trái cây được tái chế thành thức ăn chăn nuôi, phân bón hoặc nhiên liệu sinh khối, giúp giảm phát thải và tạo thêm nguồn thu.

Người tiêu dùng ngày càng ưa chuộng sản phẩm xanh và bao bì tái chế. Ảnh minh họa

Bao bì là lĩnh vực có tác động lớn nhất đến môi trường. Do đó, các doanh nghiệp đang chuyển sang thiết kế sinh thái bằng cách giảm trọng lượng chai nhựa, loại bỏ chi tiết thừa và sử dụng vật liệu dễ tái chế. Tăng cường sử dụng vật liệu tái chế như rPET và rGlass là giải pháp chính.

Một số công ty đã sản xuất chai PET tái chế hoàn toàn, trong khi mô hình tái sử dụng bao bì được khôi phục qua hệ thống hoàn trả chai thủy tinh. Các doanh nghiệp cũng triển khai trạm làm đầy tại điểm bán để giảm rác thải nhựa. Quy định về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) khuyến khích doanh nghiệp thu hồi và tái chế bao bì theo tỷ lệ quy định.

Ở Việt Nam, giảm phát thải khí nhà kính là ưu tiên chiến lược. Doanh nghiệp phải kiểm kê khí theo Nghị định 06/2022 và Nghị định 119/2025. Dựa trên kết quả này, nhiều đơn vị đã lập lộ trình cắt giảm phát thải. Carlsberg Việt Nam đặt mục tiêu đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2028. Các công ty đầu tư vào công nghệ carbon thấp, lắp đặt thiết bị tiết kiệm năng lượng, sử dụng nhiên liệu thay thế và áp dụng tiêu chuẩn quản lý quốc tế ESG để tăng tính minh bạch và thu hút đầu tư.

Logistics và chuỗi cung ứng đóng vai trò lớn trong phát thải phạm vi 3. Doanh nghiệp ứng dụng phần mềm để tối ưu hóa tuyến đường vận tải, tăng tỷ lệ tải hàng, giảm quãng đường chạy rỗng. Một số nhà sản xuất thử nghiệm xe tải điện, xe chạy khí nén CNG. Các nhà cung cấp nguyên liệu như đường, cà phê, trà, trái cây được yêu cầu có chứng nhận bền vững như Rainforest Alliance hoặc Fairtrade…

Điều quan trọng là các dự án năng lượng tái tạo, sinh khối, biogas, thu hồi và tái chế rPET đều có thể được đăng ký để nhận tín chỉ carbon. Đây là công cụ tài chính giúp doanh nghiệp tạo doanh thu từ giảm phát thải.

Dự án biogas tại nhà máy bia hiệu quả nhất vì thu hồi khí methane, có khả năng gây hiệu ứng nhà kính cao hơn CO₂. Các dự án sinh khối chuyển đổi lò hơi từ đốt than sang đốt trấu hoặc dăm gỗ. Các nhà máy lớn đang hoàn thiện hồ sơ để đăng ký tín chỉ tự nguyện theo tiêu chuẩn Verra hoặc Gold Standard. Hiện nay, các tín chỉ carbon có thể bán trên thị trường quốc tế hoặc trong nước.

Thị trường carbon tại Việt Nam đang trong giai đoạn thí điểm đến năm 2028. Khi sàn giao dịch vận hành chính thức vào năm 2029, doanh nghiệp đạt mức giảm phát thải vượt hạn ngạch sẽ có quyền bán tín chỉ để tạo doanh thu, doanh nghiệp không đạt phải mua tín chỉ để bù trừ, tạo động lực mạnh mẽ cho chuyển đổi xanh.

Hiện nay, thách thức lớn nhất của ngành đồ uống là chi phí đầu tư ban đầu cho hệ thống năng lượng tái tạo, xử lý nước thải, tái chế bao bì. Công nghệ sản xuất nhựa tái chế an toàn thực phẩm còn hạn chế, hạ tầng thu gom bao bì chưa đồng bộ, đặc biệt ở nông thôn. Khung pháp lý thị trường carbon vẫn đang hoàn thiện, doanh nghiệp cần thời gian thích ứng…

Tuy nhiên, cơ hội phát triển cho các doanh nghiệp là rất lớn với khả năng tiết kiệm chi phí, giảm rủi ro pháp lý và nâng cao uy tín thương hiệu. Không những thế, người tiêu dùng ngày càng ưa chuộng sản phẩm xanh và bao bì tái chế, trong khi các nhà đầu tư quốc tế ưu tiên doanh nghiệp có chiến lược ESG rõ ràng.

PGS.TS. Nguyễn Đình Thọ