Chuyển đổi xuất khẩu theo xu hướng tiêu dùng xanh

Chế biến cà-phê xuất khẩu tại Công ty Simexco DakLak. (Ảnh MINH ANH)

Năm 2026 được dự báo là “cột mốc” mới khi “tiêu dùng xanh” tại châu Âu không còn là những chiến dịch thúc đẩy trách nhiệm xã hội (CSR) tự nguyện của doanh nghiệp mà chính thức bị chi phối bởi các khuôn khổ pháp lý khắt khe. Vì thế tác động trực tiếp đến hoạt động sản xuất và xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam sang khu vực thị trường tiềm năng này.

Thông tin từ Thương vụ Việt Nam tại Pháp cho thấy, từ ngày 30/12/2026, Quy định chống phá rừng của EU (EUDR) chính thức áp dụng cho các doanh nghiệp vừa và lớn, biến việc bảo vệ rừng thành tiêu chí “cứng” mang tính pháp lý. Mặc dù người tiêu dùng cuối có thể không hiểu cặn kẽ về các điều khoản kỹ thuật của EUDR nhưng hệ thống các siêu thị, nhà phân phối nội thất sẽ trở thành “bộ lọc” ngay từ khâu đầu vào để tránh rủi ro pháp lý.

Chính vì vậy, một đơn hàng nội thất muốn “thông hành” sẽ phụ thuộc vào dữ liệu định vị địa lý (GPS) truy xuất vùng trồng. Những mặt hàng không chứng minh được nguồn gốc minh bạch sẽ bị chặn ngay tại cửa khẩu và không có bất kỳ cơ hội nào để tiếp cận kênh phân phối. Trong khi đó, Quy định về bao bì và rác thải bao bì (PPWR) có hiệu lực từ ngày 12/8/2026 sẽ tác động trực tiếp đến ngành thực phẩm, buộc các doanh nghiệp phải tối ưu hóa thiết kế bao bì, giảm thiểu nhựa và sử dụng vật liệu thân thiện với môi trường.

Đối với ngành thủy sản, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) Lê Hằng cho rằng, hiện EU là thị trường xuất khẩu thủy sản lớn của Việt Nam và còn nhiều dư địa tăng trưởng trong thời gian tới. Tuy nhiên, khi người dân EU chuyển hướng sang lựa chọn các sản phẩm thủy sản tiện lợi, dễ chế biến, ít lãng phí như sản phẩm phi-lê, hàng đông lạnh sơ chế sẵn,… với giá cả hợp lý thì các siêu thị sẽ ngày càng khắt khe trong việc đòi hỏi thủy sản nhập khẩu không chỉ đạt chuẩn sinh thái (ASC/MSC) mà còn phải tuân thủ tuyệt đối quy định về bao bì mới. Do đó các doanh nghiệp cần lưu ý để tránh bị gián đoạn xuất khẩu.

Ngoài ra, từ ngày 27/9/2026, EU sẽ siết chặt hành vi “tẩy xanh” (greenwashing), cấm hoàn toàn các tuyên bố quảng cáo chung chung như “thân thiện với môi trường” nếu không có dữ liệu chứng minh. Theo đó, Hộ chiếu sản phẩm số (Digital Product Passport - DPP) sẽ được triển khai như một công cụ truy xuất bắt buộc. Quy định này khiến người tiêu dùng châu Âu chuyển từ việc tin vào quảng cáo sang thói quen “tiêu dùng dựa trên bằng chứng”.

Việc khách hàng yêu cầu nhà cung ứng phải cung cấp toàn bộ dữ liệu số hóa về nguồn gốc vật liệu, hóa chất, lượng phát thải và vòng đời sản phẩm trước khi ra quyết định mua hàng sẽ dẫn đến tình trạng thương hiệu nào thiếu minh bạch dữ liệu lập tức bị đào thải.

Bà Nguyễn Thị Hoàng Thúy, Tham tán Thương mại, Thương vụ Việt Nam tại Thụy Điển kiêm nhiệm Đan Mạch, Na Uy, Iceland và Latvia cho rằng: Bắc Âu được xem là “phòng thí nghiệm toàn cầu” về chuyển đổi xanh khi các quốc gia trong khu vực này đặt ra những mục tiêu khí hậu đầy tham vọng và đi trước phần còn lại của châu Âu. Đan Mạch, Phần Lan, Thụy Điển, Na Uy và Iceland đều đã đưa ra lộ trình giảm phát thải khí nhà kính mạnh mẽ đến năm 2030 và trung hòa carbon sớm hơn mức cam kết chung của EU.

Do đó, để tránh mất thị phần ở khu vực này, các doanh nghiệp xuất khẩu nông sản của Việt Nam cần chuyển đổi sang công nghệ xanh, nhất là đối với mặt hàng thủy sản, cà-phê và gỗ vốn có cường độ phát thải cao. Thí dụ, các nhà xuất khẩu cà-phê cần thay đổi cách thức sản xuất và kinh doanh để bảo vệ môi trường và người lao động. Theo đó, các doanh nghiệp cần lưu trữ hồ sơ đầy đủ về phương thức canh tác cà-phê; điều kiện lao động; sử dụng nước và hóa chất; lượng phát thải và tác động môi trường từ hoạt động canh tác và vận chuyển.

Mặt khác, khuyến nghị các doanh nghiệp về việc bảo đảm thực hành lao động có đạo đức vì kể từ tháng 12/2027, EU sẽ cấm lưu hành trên thị trường Liên minh châu Âu các sản phẩm được sản xuất bởi lao động cưỡng bức. Quy định này áp dụng với tất cả doanh nghiệp bán cà-phê tại EU, không phân biệt quy mô lớn hay nhỏ.

Vì vậy, các hợp tác xã và doanh nghiệp cần xác định các khâu có nguy cơ rủi ro về lao động; ban hành quy định rõ ràng đối với nhà cung cấp về lao động công bằng; đào tạo nông dân và người lao động về quyền lao động; thiết lập cơ chế an toàn để người lao động phản ánh vi phạm; thường xuyên kiểm tra, giám sát việc tuân thủ của các nhà cung cấp,… nhằm thực hiện tốt nhất các yêu cầu “tiêu dùng xanh” tại thị trường này.

THÙY ANH