Chuyện gì đang xảy ra ở Mexico?

Binh lính canh gác tại một con phố ở ngoại ô Puerto Vallarta, tại Ixtapa (Mexico) sau một loạt các vụ phong tỏa và tấn công của tội phạm có tổ chức sau một chiến dịch quân sự trong đó trùm băng đảng Nemesio Oseguera, "El Mencho". Ảnh: Reuters.

Sau khi lực lượng Mexico hạ sát trùm băng đảng ma túy bị truy nã gắt gao nhất nước hôm 22/2, hàng loạt thông tin thất thiệt về những cảnh bạo lực “long trời lở đất” lập tức tràn ngập mạng xã hội. Các nhà nghiên cứu nhận định đây là một chiến dịch tuyên truyền có tổ chức do tội phạm điều phối.

"Long trời lở đất"

Trên thực tế, bất ổn thực sự đã bùng phát tại nhiều khu vực khi các tay súng trung thành với El Mencho - thủ lĩnh băng Jalisco New Generation Cartel (CJNG) - dựng rào chắn, đốt xe buýt và cửa hàng, tấn công trạm xăng để trả đũa cái chết của ông trùm.

Tuy nhiên, trên không gian mạng, tình hình được mô tả còn nghiêm trọng hơn nhiều. Nhiều bài đăng lan truyền thông tin sai sự thật như: sân bay Guadalajara bị sát thủ chiếm giữ, một máy bay bốc cháy trên đường băng, khói cuồn cuộn bao trùm nhà thờ và hàng loạt tòa nhà tại thành phố du lịch Puerto Vallarta.

Những hình ảnh này, theo ghi nhận của Reuters cùng nhiều chuyên gia, hoàn toàn không đúng sự thật nhưng vẫn bị chia sẻ hàng chục nghìn lần.

Tin giả vốn thường bùng phát sau các sự kiện lớn, đặc biệt trong bối cảnh công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng phổ biến.

Các chuyên gia cho rằng trong vụ El Mencho, thông tin sai lệch lan truyền với tốc độ đáng kinh ngạc, không chỉ do người dùng vô tình tiếp tay mà trong một số trường hợp còn xuất phát từ chính các băng đảng, nhằm thổi phồng làn sóng trả đũa, khiến nó trông rộng khắp và đáng sợ hơn thực tế.

“Họ muốn tạo cảm giác rằng chính phủ Mexico không kiểm soát được đất nước”, bà Jane Esberg, phó giáo sư tại Đại học Pennsylvania, người nghiên cứu về cách các nhóm tội phạm Mexico sử dụng mạng xã hội, nhận định.

Trùm ma túy El Mencho bị tiêu diệt được cho là châm ngòi làn sóng bạo lực lan rộng ở Mexico, tuy nhiên các chuyên gia cho rằng sự hỗn loạn được thổi phồng mạnh hơn bởi tin giả. Ảnh: Reuters.

Theo bà, chiến lược này giúp xây dựng hình ảnh băng đảng ma túy hiện diện khắp cả nước, nhưng đồng thời khiến việc xác định quy mô bạo lực và thách thức thực sự mà lực lượng an ninh phải đối mặt trở nên khó khăn hơn.

Trả lời câu hỏi của phóng viên về các tài khoản mạng xã hội có liên hệ với các băng đảng và phát tán tin giả, Bộ trưởng An ninh Mexico Omar Garcia Harfuch cho biết hôm 23/2 rằng nhà chức trách đã xác định được “nhiều tài khoản” và sẽ điều tra sâu hơn để làm rõ tài khoản nào có “mối liên hệ trực tiếp với tổ chức tội phạm có tổ chức”.

Ông nói thêm, còn có những tài khoản “chuyên phát tán thông tin sai sự thật” nhưng chưa xác lập được liên hệ hình sự.

Tổng thống Mexico Claudia Sheinbaum khẳng định chính quyền đang khẩn trương bác bỏ thông tin sai lệch, đồng thời cho biết có “rất, rất nhiều tin giả” lan truyền sau cái chết của El Mencho.

Cuộc chiến dư luận

Các băng đảng Mexico từ lâu đã tận dụng mạng xã hội như công cụ tuyên truyền: bôi nhọ đối thủ, quảng bá hình ảnh “hào hiệp”, thậm chí phô trương các hoạt động hỗ trợ cộng đồng như phát quà cứu trợ trong đại dịch Covid-19.

Trước đây, nội dung giả mạo mà các nhóm tội phạm sử dụng thường ở mức “thấp công nghệ”, chẳng hạn tái sử dụng video băng đảng ma túy từ nhiều năm trước, hoặc cắt ghép hình ảnh bạo lực từ các cuộc xung đột ở châu lục khác, theo các nhà nghiên cứu.

Tuy nhiên, sự xuất hiện của nội dung do AI tạo ra đã giúp các băng đảng nâng cấp công cụ tuyên truyền, sản xuất những sản phẩm giả mạo tinh vi và sáng tạo hơn.

Song song đó, sự nổi lên của các “narco influencer” - những nhân vật mạng xã hội sở hữu lượng người theo dõi lớn và công khai tôn vinh, thậm chí cổ xúy tội phạm có tổ chức - đã mở thêm một mặt trận tuyên truyền mới trong những năm gần đây.

Theo bà Esberg, những chiến dịch tin giả như vậy đặc biệt nguy hiểm tại Mexico, nơi tình trạng bạo lực khiến phóng viên khó tiếp cận nhiều khu vực để tác nghiệp, xác minh thông tin và phân định ranh giới giữa sự thật và hư cấu.

Chiến dịch tin giả đặc biệt nguy hiểm ở Mexico do tình trạng bạo lực khiến phóng viên khó tiếp cận thông tin hơn. Ảnh: Reuters.

Tuy nhiên, bà cùng nhiều chuyên gia khác cũng lưu ý rằng việc xác định chính xác tài khoản hay blog nào thực sự liên hệ với các băng đảng và chủ động phát tán tin giả thường rất phức tạp.

Ông Pablo Calderon, phó giáo sư chính trị và quan hệ quốc tế tại Đại học Northeastern London, nhận định các băng đảng sử dụng mạng xã hội để khuếch đại hình ảnh và quyền lực, đồng thời định hình dư luận, kể cả thông qua thông tin sai lệch.

“Chủ nhật vừa qua là một ngày thuận lợi cho lực lượng an ninh Mexico. Nhưng tội phạm có tổ chức đã thành công trong việc chuyển hướng câu chuyện, từ cuộc đột kích của quân đội sang bức tranh hỗn loạn”, ông nói.

Phương Linh