Chuyên gia chỉ những điểm sai lầm ngộ nhận về Mặt Trăng ngày Trung thu

Mặt Trăng đêm Trung thu không tròn, sáng và to nhất

Nhà nghiên cứu Đặng Vũ Tuấn Sơn, Chủ tịch Hội Thiên văn và Vũ trụ học Việt Nam (VACA) cho biết, Mặt Trăng là thiên thể lớn gần chúng ta nhất và cũng là đối tượng quen thuộc nhất, nổi bật nhất trên bầu trời đêm. Nó đã đi vào thơ văn và nghệ thuật suốt hàng nghìn năm qua, và cũng là ưu tiên hàng đầu khi nhân loại bắt đầu sử dụng kính thiên văn và những con tàu để khám phá vũ trụ. Vậy nhưng, có một thực tế là dù chúng ta đã biết rất, rất nhiều về Mặt Trăng, thì trong văn hóa đại chúng, vẫn có nhiều hiểu nhầm phổ biến.

Việc trăng rằm tháng Tám Âm lịch (tức đêm Trung Thu) tròn và sáng nhất trong năm là một niềm tin tương đối phổ biến ở người Việt Nam. Tuy nhiên việc này là không chính xác.

Mặt Trăng không tự phát sáng mà chỉ phản xạ ánh sáng từ Mặt Trời. Do đó, luôn có đúng một nửa của nó nhận được ánh sáng từ Mặt Trời còn nửa còn lại thì tối. Khi Mặt Trăng chuyển động quanh Trái Đất, phần được chiếu sáng của nó có lúc hướng toàn bộ về phía Trái Đất, có lúc chỉ một phần và có lúc hoàn toàn không hướng về Trái Đất, vì thế chúng ta nhìn thấy các pha tròn - khuyết - bán nguyệt - lưỡi liềm... của Mặt Trăng.

Mặt Trăng đêm Trung thu không tròn, sáng và to nhất. Ảnh minh họa: Chat GPT

Mỗi chu kỳ Trăng, luôn có một lần mà toàn bộ phần được chiếu sáng của nó hướng về phía chúng ta, các nhà thiên văn gọi đó là điểm Trăng tròn. Điểm này có thể rơi vào ngày 15 hoặc 16 trong tháng Âm lịch. Không hề có bất cứ ngoại lệ nào trong số những lần Trăng tròn như vậy, hay nói cách khác Trăng rằm tháng 8 không hề tròn hơn những tháng khác.

Ông Đặng Vũ Tuấn Sơn phân tích, khoảng cách trung bình từ Mặt Trăng tới Trái Đất là 384.000 km. Nhưng vì quỹ đạo của nó trên thực tế là hình elip nên Mặt Trăng có lúc ở gần và có lúc ở xa hơn một chút so với khoảng cách này. Thông thường, mỗi năm thường có 1, 2 hoặc có thể 3 lần mà Trăng tròn rơi vào đúng thời điểm Mặt Trăng đang ở gần điểm cận địa (điểm gần Trái Đất nhất trên quỹ đạo của nó). Khi đó từ Trái Đất, chúng ta thấy Trăng lớn hơn và sáng hơn một chút, và gọi hiện tượng đó là siêu Trăng. Tuy nhiên, siêu Trăng cũng không có sự ưu tiên nào cho tháng Tám Âm lịch cả, và vì thế hoàn toàn không có việc cứ rằm tháng 8 thì Trăng sáng hơn.

Một cách giải thích khác về niềm tin này là rằm tháng Tám thường rơi vào tháng 9 Dương lịch. Thời điểm này là mùa thu và ở nhiều khu vực của Việt Nam (nhất là các tỉnh phía Bắc) trời thường ít mây, sau giai đoạn trước đó thường có nhiều mây và mưa, cộng thêm tâm lý văn hóa về ngày Trung Thu, nên người ta thấy Trăng tròn dường như sáng hơn những tháng trước đó.

Trên thực tế, khoảng cách trung bình từ Mặt Trăng tới Trái Đất là 384.000 km. Nhưng vì quỹ đạo của nó trên thực tế là hình elip nên Mặt Trăng có lúc ở gần và có lúc ở xa hơn một chút so với khoảng cách này.

Thông thường, mỗi năm thường có 1, 2 hoặc có thể 3 lần mà Trăng tròn rơi vào đúng thời điểm Mặt Trăng đang ở gần điểm cận địa (điểm gần Trái Đất nhất trên quỹ đạo của nó). Khi đó từ Trái Đất, chúng ta thấy Trăng lớn hơn và sáng hơn một chút, và gọi hiện tượng đó là siêu Trăng. Tuy nhiên, siêu Trăng cũng không có sự ưu tiên nào cho tháng Tám Âm lịch cả, và vì thế hoàn toàn không có việc cứ rằm tháng Tám thì Trăng sáng hơn.

Một cách giải thích khác về niềm tin này là rằm tháng Tám thường rơi vào tháng 9 Dương lịch. Thời điểm này là mùa thu và ở nhiều khu vực của Việt Nam (nhất là các tỉnh phía Bắc), trời thường ít mây. Sau giai đoạn trước đó thường có nhiều mây và mưa, cộng thêm tâm lý văn hóa về ngày Trung Thu, nên người ta thấy Trăng tròn dường như sáng hơn những tháng trước đó.

Mặt Trăng không có mặt trên trời vào ban ngày và mặt sau của nó luôn tối?

Ông Đặng Vũ Tuấn Sơn cho biết, điều này là sai. Trong một phần khá lớn của chu kỳ Trăng, bạn có thể thấy nó trực tiếp trên bầu trời nếu như nó không ở quá gần Mặt Trời để bị che khuất. Ngay cả vào ngày không Trăng/Trăng mới/New Moon, nó cũng có ở đó, thậm chí ngày đó nó ở hoàn toàn trên bầu trời vào thời gian ban ngày, nhưng bạn không thấy được vì khi đó phần quay về phía Trái Đất của nó là phần hoàn toàn không được chiếu sáng.

"Mặt tối của Mặt Trăng" (Dark side of the Moon) là một cụm từ khá phổ biến trong tiếng Anh và bạn có thể thấy nó ở nhiều nơi. Tuy nhiên, nó chỉ là một cách nói, không hơn. Vì bị khóa triều (tidal locking) với Trái Đất, Mặt Trăng luôn hướng cùng một mặt về phía chúng ta. Chúng ta không bao giờ nhìn thấy mặt bên kia của nó khi đứng từ Trái Đất. 

Nhưng việc đó không có nghĩa là nó không được chiếu sáng. Mặt Trăng vừa tự quay vừa di chuyển quanh Trái Đất nên nó cũng nhận được ánh sáng Mặt Trời một cách luân phiên. Khi bạn thấy Trăng không tròn (khuyết, bán nguyệt, lưỡi liềm, không Trăng) thì tức là trong cái một nửa được chiếu sáng của Mặt Trăng chỉ có một phần (hoặc hoàn toàn không có phần nào) hướng về phía Trái Đất. 

Phần sáng bị thiếu khi bạn nhìn vào những pha đó của Mặt Trăng chính là phần thuộc về một nửa bề mặt không bao giờ hướng về phía chúng ta. Do đó, một cách chính xác thì nó phải được gọi là "mặt xa (hoặc mặt sau) của Mặt Trăng" (far side of the Moon).

Một điều khác được ông Đặng Vũ Tuấn Sơn nhắc đến là các quốc gia sử dụng Âm lịch như Việt Nam và Trung Quốc mặc nhiên rằng đêm 15 Âm lịch hàng tháng là Trăng tròn. Nhưng không hẳn như vậy. Chu kỳ tuần Trăng không phải 29 hoặc 30 ngày mà là 29,53 ngày. Nhưng người ta không thể qui định rằng tới hơn 12h trưa một ngày nào đó là bắt đầu sang tháng mới, nên mới phải xen kẽ tháng đủ (30 ngày) và tháng thiếu (29 ngày). 

Vấn đề là điểm được chọn làm mốc không phải là điểm Trăng tròn mà là điểm không Trăng (new Moon), mà trong Âm lịch phương Đông thường gọi là điểm "sóc". Đó là thời điểm mà toàn bộ phần được chiếu sáng của Mặt Trăng không hướng về phía Trái Đất. Thời điểm này rơi vào ngày nào, ngày đó được chọn là ngày mùng 1 Âm lịch (bất kể điểm đó là 1h sáng hay 23h tối hôm đó). 

Gần đúng nửa chu kỳ sau tính từ điểm đó, tức là khoảng 14,76 ngày, Trăng đạt pha tròn hoàn toàn (Full Moon). Bạn sẽ thấy rằng nếu cộng con số đó vào điểm sóc vừa nêu, thì nó sẽ là ngày 15 Âm lịch nếu như điểm sóc đã rơi vào rạng sáng, nhưng nếu tới trưa của ngày mùng 1 tháng đó mới là điểm sóc thì thời điểm Trăng tròn chắc chắn rơi vào ngày 16. 

'Bạn thậm chí thấy rằng độ lệch này khiến cho xác suất mà điểm Trăng tròn rơi vào 16 cao hơn là rơi vào 15', ông Sơn nói.