Chuyên gia giáo dục: Đã đến lúc nhìn AI như một 'giống loài kỹ thuật số'

Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo tạo sinh (GenAI) đang làm thay đổi cách con người học tập, làm việc và sáng tạo với tốc độ chưa từng có. Chỉ sau hơn ba năm kể từ khi ChatGPT ra mắt, hàng tỷ người trên thế giới đã sử dụng các công cụ AI như một phần của đời sống hàng ngày. Tuy nhiên, theo ThS. Haley Phan, chuyên gia nghiên cứu chiến lược Công nghệ và Giáo dục, cùng với những cơ hội to lớn, AI cũng đặt ra một câu hỏi mới: liệu đã đến lúc cần xây dựng không chỉ đạo đức cho AI, mà còn là đạo đức của con người khi sử dụng AI?

Theo báo cáo của DataReportal, đến tháng 4/2026, thế giới có khoảng 2,42 tỷ người dùng GenAI hoạt động, tương đương gần 40% người dùng Internet và khoảng 29% dân số toàn cầu. Chỉ trong vòng một năm, số người sử dụng đã tăng thêm khoảng 1,4 tỷ người.

Trong khi đó, các nền tảng mạng xã hội lớn hiện có khoảng 5,79 tỷ người dùng. Điều này cho thấy AI tạo sinh đang tiến rất nhanh tới mức độ phổ cập tương đương mạng xã hội. Nhóm Millennials và Gen Z hiện chiếm khoảng 65% tổng số người dùng GenAI. Theo GWI, khoảng 80% lao động thuộc thế hệ Gen Z cho biết họ sử dụng AI cho hơn một nửa công việc hằng ngày.

KHOẢNG TRỐNG TẠI TRƯỜNG HỌC Ở VIỆT NAM

Theo ThS. Haley Phan, những con số này còn chưa phản ánh đầy đủ thực tế khi rất nhiều học sinh phổ thông sử dụng AI thông qua tài khoản hoặc thiết bị của người lớn. Đặc biệt, ThS. Haley Phan đã tiến hành một khảo sát nhóm tập trung vào tháng 6/2026 tại Hà Nội với 60 học sinh từ 12-20 tuổi đến từ nhiều tỉnh, thành phía Bắc. Trong khảo sát, các học sinh được yêu cầu tự liệt kê những lợi ích và tác hại của AI tạo sinh mà không nhận bất kỳ gợi ý nào từ người hướng dẫn.

Kết quả cho thấy 100% học sinh đều sử dụng GenAI thường xuyên trong học tập.

Các em nhận diện được 15 nhóm rủi ro, nhiều hơn 12 nhóm lợi ích được nêu ra. Trong đó, 100% học sinh cho rằng AI khiến người dùng dễ phụ thuộc và lười suy nghĩ; 89% lo ngại AI cung cấp thông tin sai lệch; 78% cho rằng AI có thể làm suy giảm tư duy phản biện.

“Điều này cho thấy thế hệ trẻ Việt Nam đã nhận thức khá rõ các rủi ro của AI. Tuy nhiên, các em vẫn chưa được trang bị đầy đủ những nguyên tắc và kỹ năng để ứng xử với AI trong thực tế”, ThS. Haley Phan nói.

ThS. Lương Vân Lam, giảng viên đại học RMIT Việt Nam. Ảnh: NVCC

Trong khi đó, theo ThS. Lương Vân Lam, giảng viên đại học RMIT Việt Nam, hiện nay ở Việt Nam đã có nhiều chương trình tập huấn, hội thảo chia sẻ về việc ứng dụng AI trong giảng dạy và học tập, nhưng cần thêm các thảo luận sâu hơn về các chủ đề như đánh giá kiểm tra, thiết kế chương trình học, thiết kế trải nghiệm của sinh viên thế nào, cần trang bị kỹ năng hay kiến thức gì cho học sinh, sinh viên để chuẩn bị vào thị trường lao động, trong bối cảnh làm việc cùng AI.

ThS. Lam cũng cho rằng: “Từ góc nhìn của giảng viên, tôi nghĩ thầy cô phải thay đổi trước. Thầy cô thay vì là "thợ dạy", "máy nói" thì nên trở thành "người kể chuyện". Kể chuyện ở đây là kết nối kiến thức và cuộc sống, chia sẻ kinh nghiệm, đưa ra kiến thức gắn với bối cảnh, tình huống cụ thể”. Theo đó, thầy, cô có thể , giúp sinh viên phản tư, hiểu về cách học của chính mình, khuyến khích các em so sánh, hoài nghi và biết cách đặt câu hỏi, thay vì chỉ đi tìm câu trả lời. “vì câu trả lời giờ đây có thể dễ dàng tìm kiếm nhờ AI”.

TIẾP CẬN AI NHƯ MỘT "GIỐNG LOÀI KỸ THUẬT SỐ"

Một trong những luận điểm đáng chú ý được ThS. Haley Phan đưa ra là cần thay đổi cách nhìn về AI. Thay vì chỉ coi AI là một công cụ, bà đề xuất tiếp cận AI như một "giống loài kỹ thuật số" (digital species) - một phép ẩn dụ ngày càng được nhiều học giả và chuyên gia công nghệ sử dụng sau bài phát biểu năm 2024 của Mustafa Suleyman, CEO Microsoft AI.

Theo cách tiếp cận này, AI đang trở thành những hệ thống có khả năng học hỏi, thích nghi và tương tác ngày càng phức tạp với con người.

"Con người không thể tiến hóa về mặt sinh học chỉ trong một đời người. Nhưng AI thì có thể thay đổi và phát triển chỉ sau vài tháng, vài tuần, vài ngày, vài giờ", ThS. Haley Phan chia sẻ.

Theo bà, các hệ thống AI hiện đại đang thể hiện ít nhất ba đặc điểm nổi bật.

Thứ nhất, AI có khả năng tạo ra những câu trả lời mới thay vì chỉ lặp lại dữ liệu huấn luyện.

Thứ hai, các mô hình AI liên tục được nâng cấp, phân nhánh và kế thừa lẫn nhau, tạo nên một hệ sinh thái phát triển rất nhanh.

Thứ ba, AI không chỉ xử lý ngôn ngữ mà ngày càng có khả năng thực hiện hành động, tương tác với môi trường và hoàn thành các tác vụ phức tạp.

Theo ThS. Haley Phan, mối quan hệ giữa con người và AI không còn là quan hệ giữa chủ thể và công cụ, mà là một dạng cộng sinh.

Con người định hình AI thông qua dữ liệu, cách thiết kế hệ thống và cách sử dụng.

Ở chiều ngược lại, AI cũng tác động mạnh mẽ đến thói quen tư duy, khả năng suy luận, cách ra quyết định, thậm chí ảnh hưởng tới cảm xúc và hành vi của người dùng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Theo vị chuyên gia này, nếu AI chỉ đơn thuần là công cụ, con người chỉ cần học cách vận hành. Nhưng nếu coi AI là một "giống loài kỹ thuật số", thì mối quan hệ giữa con người và AI cần được đặt trong một khuôn khổ đạo đức hoàn toàn mới.

NGUYÊN TẮC XÂY DỰNG ĐẠO ĐỨC NGƯỜI DÙNG AI

Hiện nay, phần lớn các cuộc thảo luận về AI tập trung vào việc làm thế nào để AI có đạo đức thông qua các bộ quy tắc, luật pháp hay cơ chế kiểm soát. Theo ThS. Haley Phan, đây là hướng đi cần thiết nhưng chưa đủ.

Điều còn thiếu chính là những nguyên tắc đạo đức dành cho chính người sử dụng AI. Theo bà, có ít nhất năm nguyên tắc cần được hình thành.

Thứ nhất là tỉnh táo và biết kiểm chứng. Người dùng cần hiểu AI là hệ thống dựa trên xác suất, tổng hợp thông tin từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm cả dữ liệu đúng lẫn sai. Vì vậy, mọi kết quả do AI tạo ra đều cần được xác minh trước khi sử dụng, đặc biệt trong các lĩnh vực như y tế, pháp luật hoặc tài chính.

Thứ hai là trách nhiệm. Theo ThS. Haley Phan, người chịu trách nhiệm cuối cùng luôn phải là con người. "Không nên sử dụng AI để gian lận học tập, tạo nội dung độc hại hoặc xâm phạm quyền riêng tư. Đồng thời, khi AI đưa ra thông tin sai, người dùng cần phản hồi, chỉnh sửa và dẫn dắt AI thay vì chấp nhận một cách thụ động", bà nhấn mạnh.

Thứ ba là lịch thiệp trong giao tiếp. Theo bà, nếu coi AI là một "giống loài kỹ thuật số", việc duy trì các phép lịch sự như chào hỏi, cảm ơn hay xin lỗi không chỉ giúp cải thiện chất lượng tương tác mà còn góp phần hình thành thói quen giao tiếp văn minh của chính con người.

Thứ tư là nguyên tắc minh bạch về vai trò của AI.

Theo ThS. Haley Phan, khi AI tham gia vào quá trình tạo ra một bài viết, hình ảnh, bản phân tích hay quyết định chuyên môn, người sử dụng cần công khai mức độ đóng góp của AI. "Sự minh bạch không chỉ đáp ứng chuẩn mực học thuật và nghề nghiệp mà còn thể hiện sự tôn trọng với người đọc, khách hàng cũng như chính AI với tư cách là một đối tác hỗ trợ", bà cho biết.

Thứ năm là giới hạn thông tin chia sẻ. Người dùng cần cân nhắc kỹ trước khi đưa dữ liệu cá nhân hoặc thông tin nhạy cảm lên các nền tảng AI thương mại nếu chưa hiểu rõ chính sách bảo mật và cách dữ liệu được sử dụng.

Theo ThS. Haley Phan, mối quan hệ giữa con người và AI không còn là quan hệ giữa chủ thể và công cụ, mà là một dạng cộng sinh. Con người định hình AI thông qua dữ liệu, cách thiết kế hệ thống và cách sử dụng. Ở chiều ngược lại, AI cũng tác động mạnh mẽ đến thói quen tư duy, khả năng suy luận, cách ra quyết định, thậm chí ảnh hưởng tới cảm xúc và hành vi của người dùng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Kết quả khảo sát với học sinh phổ thông được đề cập ở trên đã cho thấy người trẻ đã bắt đầu nhận thức rõ những rủi ro của AI, nhưng vẫn thiếu các nguyên tắc hành xử cụ thể. Theo ThS. Haley Phan, đây là khoảng trống mà hệ thống giáo dục, các cơ sở nghiên cứu và toàn xã hội cần sớm lấp đầy.

"Thay vì tìm cách cấm đoán AI, điều quan trọng hơn là dạy con người cách sử dụng AI một cách có trách nhiệm, có tỉnh thức và có đạo đức. Đó mới là nền tảng để con người và AI có thể cùng tồn tại và phát triển trong tương lai".

ThS. Haley Phan Chuyên gia nghiên cứu chiến lược Công nghệ và Giáo dục