Chuyện làng cổ

Ngõ Thượng với những bậc đá rêu phong chính là một phần tạo nên vẻ đẹp trầm mặc của làng cổ Tiên Hòa, xã Tống Sơn.

Thực tế từ làng cổ

Theo dòng thời gian, có thể thấy lịch sử làng cổ Đông Sơn gắn liền với những thăng trầm của vùng đất xứ Thanh. Những chứng cứ từ lòng đất làng cổ Đông Sơn như các bộ nông cụ, vũ khí, đồ gốm, đồ trang sức đặc sắc... đã khiến nhà nghiên cứu người Áo R.Heine- Geldern, từ năm 1934 gắn hiện tượng văn hóa độc đáo đó với cái tên “Văn hóa Đông Sơn”.

Nằm ở bờ Nam sông Mã, bên cạnh giá trị về khảo cổ, làng Đông Sơn còn mang đậm dấu ấn kiến trúc nông thôn Việt Nam. Đường vào làng chạy dọc trung tâm, được lát gạch hoặc đá uốn lượn theo sườn núi, thuận lợi cho việc kết nối với các cụm dân cư ở hai bên và rất tiện cho việc đi lại. Trong làng, bốn ngõ xóm với tên gọi đại diện cho tính cách và phẩm chất Nhân, Nghĩa, Trí, Dũng của người dân nơi đây. Những ngôi nhà với hàng rào bằng đá và cánh cổng gỗ đã bạc màu theo thời gian. Làng cổ Đông Sơn có diện tích gần 4km2, với 335 hộ sống chủ yếu bằng nghề nông.

Trong làng có 2 di tích cấp quốc gia là đền Đức Thánh Cả, di chỉ khảo cổ học Đông Sơn; và các di tích cấp tỉnh gồm: chùa Đông Sơn (chùa Phạm Thông); miếu Nhị; địa điểm Khu Di tích Văn Thánh (đã bị phá hủy, chỉ còn dấu tích); núi Rồng - Động Tiên; nhà ông Lương Trọng Duệ (do con trưởng là Lương Thế Tập sở hữu). Ngoài ra còn có các di tích chưa được xếp hạng như: phủ Mẫu, đình Trung; Văn chỉ, Võ chỉ; miếu nhà Bà và không gian làng cổ cùng các nhà cổ truyền thống.

Cách làng cổ Đông Sơn hơn 20km, làng cổ Tiên Hòa (xã Tống Sơn) dù trải qua nhiều biến cố của lịch sử và thời gian nhưng vẫn lưu giữ được những nét kiến trúc cũng như văn hóa truyền thống của vùng. Tiên Hòa còn là nơi phát hiện di chỉ khảo cổ học Cồn Cổ Ngựa nằm trong nền văn hóa Đa Bút cách ngày nay khoảng 5.000 - 6.000 năm.

Làng cổ Tiên Hòa được thiên nhiên ban tặng phong cảnh sơn thủy hữu tình, bao bọc xung quanh là núi, rừng và đồi đất. Dân cư trong làng sinh sống và phân bố theo 12 “ngõ hạng” với từng tên riêng như: Mã, Cổng, Thượng, Cửa, Cụt, Hát, Trung, Đình, Chùa, Trôi, Nghè và Giếng Đào, cấu tạo theo kiểu “vành lược”.

Trong những nét đẹp kiến trúc và văn hóa được lưu giữ thì không thể không kể đến giếng làng và những ngôi nhà có tuổi đời trên dưới 100 năm, làm bằng gỗ, lợp ngói, tường xây gạch đỏ. Đặc biệt, ngôi nhà gỗ của gia đình ông Hoàng Đình Két (thôn Tiên Hòa) có tuổi đời gần 500 năm, dù trải qua nhiều lần sửa chữa song vẫn cơ bản giữ được nét kiến trúc cổ.

Với tất cả những vẻ đẹp của văn hóa hàng nghìn năm bồi tụ và sự ưu ái mà thiên nhiên ban tặng, làng cổ Tiên Hòa, làng cổ Đông Sơn xứng đáng là những biểu tượng du lịch văn hóa sinh thái cần được lan tỏa tới đông đảo du khách.

"Bảo tàng hóa" hay "Thương mại hóa"?

“Để giữ không gian làng cổ, chúng tôi phải sống trong những con ngõ nhỏ, những ngôi nhà xập xệ. Thật sự, chưa thấy có lợi gì”, bà Lương Thị Thảo, người dân làng cổ Đông Sơn bày tỏ.

Làm du lịch di sản giống như đi trên sợi dây căng giữa hai thái cực. Một bên là nguy cơ “hóa thạch” di sản, nếu bảo tồn quá cực đoan bằng cách cấm đoán mọi hoạt động kinh tế hay thay đổi nhỏ. Và một bên là nguy cơ thương mại hóa nếu thả nổi cho phát triển kinh tế thị trường, bản sắc văn hóa phai nhạt.

Có thể thấy, cả hai làng cổ này đều chưa rơi vào hai thái cực ấy, bởi chưa đủ sức để thương mại hóa và vẫn nhận được sự quan tâm vừa phải để không “hóa thạch”. Lý giải nguyên nhân khiến khách đến chụp ảnh rồi đi, nhà nghiên cứu Phạm Tấn, Hội Khoa học lịch sử tỉnh Thanh Hóa cho rằng “cốt lõi vẫn là thiếu hụt các sản phẩm trải nghiệm có chiều sâu”.

Một góc làng cổ Đông Sơn.

Dễ nhận thấy sự đơn điệu trong dịch vụ. Du khách đến làng cổ thường chỉ đi bộ quanh các con ngõ dốc lát gạch/đá cổ kính, ngắm nhìn cổng làng, và những ngôi nhà cổ trăm tuổi, vãng cảnh một đình, chùa, đền, miếu trong làng. Những hoạt động này diễn ra rất nhanh, thường chỉ mất từ 1 đến 2 tiếng đồng hồ. Du khách là “người quan sát” thụ động, thiếu cơ hội để “chạm”, tương tác và thấu hiểu những giá trị nhân văn hay câu chuyện lịch sử ẩn sau những bức tường rêu phong đó. “Về mặt thị giác, có thể những làng cổ này đã thỏa mãn nhu cầu check-in chứ chưa tạo ra giá trị cảm xúc cốt lõi và lan tỏa”, TS Phạm Văn Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử tỉnh Thanh Hóa khẳng định.

Ông Tuấn cũng chỉ ra rằng, việc thiếu không gian tương tác văn hóa sống, như các hoạt động trải nghiệm nông nghiệp truyền thống, thực hiện một phần công đoạn đúc đồng mô phỏng cổ xưa hay tự mình thử đánh lên những tiếng trống đồng linh thiêng. Đặc biệt, sự thiếu vắng nghệ nhân hay chuyên gia văn hóa làng khiến những câu chuyện lịch sử về tên những con ngõ, hay lối sống, phong tục của cư dân xưa chỉ nằm trên trang sách mà chưa được “sống lại” qua lời kể của người bản địa... Tất cả những thiếu hụt ấy ít nhiều đã ảnh hưởng đến sức hút với du khách.

Thực tế, nhiều năm qua, phường Hàm Rồng đã xây dựng và tổ chức các hoạt động trải nghiệm như tuyến tham quan làng cổ Đông Sơn hay chương trình “Tết xưa làng cổ”, góp phần đưa nơi đây trở thành điểm đến hấp dẫn trên bản đồ du lịch xứ Thanh. Tuy nhiên, các chương trình này chỉ đang dừng ở bề nổi, đến hẹn lại lên, chưa có những kế hoạch dài hạn. Nhận thấy những khoảng trống trải nghiệm là nguyên nhân khiến giá trị lịch sử của làng Đông Sơn và Tiên Hòa chưa thể chuyển hóa thành giá trị kinh tế tương xứng, UBND phường Hàm Rồng đã tổ chức hội nghị triển khai kế hoạch tổ chức cuộc thi “Ảnh đẹp Hàm Rồng” và “Ý tưởng phát triển du lịch và sáng tạo sản phẩm du lịch Hàm Rồng”. “Thông qua cuộc thi, chúng tôi mong muốn lan tỏa mạnh mẽ hơn hình ảnh Hàm Rồng - vùng đất anh hùng, giàu bản sắc văn hóa và cảnh quan đặc sắc; từ đó thu hút du khách, nhà đầu tư, đồng thời khơi dậy tình yêu quê hương, ý thức gìn giữ và phát huy giá trị di sản trong mỗi người dân”, bà Lê Thị Thanh, Phó Chủ tịch UBND phường Hàm Rồng cho biết.

Là trưởng làng Tiên Hòa, ông Hoàng Đình Tâm có nhiều trăn trở. Bởi, theo thời gian, từ những ngôi nhà của người dân, đến giếng cổ, đình làng... đều xuống cấp từng ngày. Dù làng Tiên Hòa đã được định hướng để phát triển trở thành điểm đến du lịch cộng đồng, và cũng có các chuyên gia, nhà nghiên cứu văn hóa đến khảo sát, hỗ trợ xây dựng sản phẩm du lịch. Song, khai thác du lịch với chúng tôi vẫn là bài toán khó, chưa có lời giải.

Từ câu chuyện của Đông Sơn và Tiên Hòa, cho thấy du lịch làng cổ xưa nay đều dựa vào cộng đồng. Tuy vậy, ở vai trò trung tâm, người dân phải được chia sẻ lợi ích kinh tế để có động lực tự bảo tồn ngôi nhà của mình. Đồng thời, các nhà làm du lịch cần chuyển dịch tư duy từ “khai thác tài nguyên sẵn có” sang “sáng tạo trải nghiệm văn hóa”, biến các câu chuyện lịch sử ngàn năm thành các hoạt động sống động để làng cổ luôn giữ được hồn cốt quê xưa mà vẫn nhịp bước cùng hiện tại.