Chuyện người lính già hơn 20 năm băng rừng tìm hài cốt liệt sĩ

"Đêm ngủ cũng nghe tiếng đồng đội gọi"

Vừa trở về từ Quảng Trị sau 1 tuần tham gia Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, Anh hùng LLVT Nhân dân, Trung tá Nguyễn Thiện Tỉnh (sinh năm 1949) đã lại tất bật chuẩn bị cho chuyến đi tiếp theo.

Ở tuổi 77, ông vẫn chưa cho phép mình nghỉ ngơi, bởi lời hứa với những người đồng đội nằm lại chiến trường vẫn còn dang dở.

Anh hùng LLVT Nhân dân, Trung tá Nguyễn Thiện Tỉnh.

Chiều muộn, trong ngôi nhà ở phường Phù Vân, ông Tỉnh chậm rãi rót chén trà nóng mời khách rồi mỉm cười: "Chuyến đi vừa rồi, tôi tham gia cung cấp vị trí của 20 liệt sĩ hy sinh ngày 19/8/1970 tại Hải Lăng, Quảng Trị; thông tin cho 4 gia đình liệt sĩ vị trí chôn cất ban đầu…”.

60 năm trước (năm 1966), ông Tỉnh xung phong nhập ngũ khi vừa tròn 17 tuổi. Sau thời gian huấn luyện, ông là chiến sĩ thuộc Trung đoàn 9, Sư đoàn 304, tham gia chiến đấu tại "tuyến lửa" Quảng Trị.

Những năm tháng ấy, ông đã chứng kiến rất nhiều đau thương, mất mát. Hình ảnh những đồng đội phút trước còn kề vai sát cánh, phút sau đã ngã xuống trở thành nỗi ám ảnh, day dứt theo ông suốt cuộc đời. Chính vì thế, ông tự hứa: "Nếu còn sống, khi đất nước hòa bình nhất định sẽ trở lại tìm kiếm, đưa các anh trở về với gia đình, quê hương".

Sau ngày đất nước thống nhất, từ năm 1976 - 1978, ông cùng đội quy tập hài cốt liệt sĩ của Sư đoàn 304 tìm kiếm, cất bốc, quy tập hơn 300 hài cốt liệt sĩ về các nghĩa trang trên địa bàn tỉnh Quảng Trị.

Thông tin về hơn 300 liệt sĩ ấy đã được ông ghi chép lại cẩn thận trong cuốn sổ để phục vụ việc xác minh, tìm kiếm thân nhân sau này.

Năm 1979, ông được điều động sang Campuchia làm nhiệm vụ quốc tế, hành trình tìm kiếm đồng đội vì thế phải tạm gác lại. Hoàn thành nhiệm vụ trở về, ông tiếp tục học tập, công tác trong quân đội và giữ chức vụ Phó Hiệu trưởng Trường Hậu cần kỹ thuật Quân đoàn 2 giai đoạn 1984 - 1987.

Sau khi nghỉ hưu, ông trở về quê, sinh sống tại phường Phù Vân. Cuộc sống còn nhiều khó khăn nên mãi đến năm 2005, khi điều kiện kinh tế ổn định hơn, ông mới có thể trở lại Quảng Trị tìm đồng đội.

Ông Tỉnh lặng nhìn di ảnh em trai là liệt sĩ Nguyễn Thanh Sơn, hy sinh năm 1974.

Vì thế, ngay khi có điều kiện, ông đã lên đường trở lại chiến trường xưa để thực hiện lời hứa với những đồng đội đã nằm lại.

Để bắt đầu hành trình, ông cùng đồng đội trong Ban liên lạc nghĩa tình đồng đội Sư đoàn 304 Hà Nam liên hệ Phòng Chính sách Sư đoàn 304 xin danh sách liệt sĩ Trung đoàn 9 và các bản đồ tác chiến cũ. Tuy nhiên, hành trình tìm kiếm chưa bao giờ dễ dàng bởi sau nhiều thập kỷ, địa hình đã biến dạng, ký ức cũng dần phai mờ.

Ông phải dò từng cái tên, đối chiếu với ký ức xưa, rồi lần theo dấu vết trở lại những cao điểm từng chiến đấu, từng chôn cất đồng đội để tìm kiếm. Có những cuộc tìm kiếm ông đi cùng các thành viên Ban liên lạc Sư đoàn 304 Hà Nam, có những cuộc ông lặng lẽ đi một mình.

Mỗi chuyến đi của ông mất khoảng hơn 10 ngày. Có nơi ông phải trở lại nhiều, phải dầm mưa, băng rừng, lội suối hàng chục cây số mới tìm được chút manh mối.

Kể về những chuyến trở lại Quảng Trị, ông Tỉnh xúc động nói: "Chiến trường xưa đã thay đổi, địa hình biến dạng, nếu không có bà con địa phương giúp đỡ, tôi khó mà tìm được. Biết tôi đi tìm hài cốt liệt sĩ, bà con cho cơm và cho tôi mượn xe máy để tiện đi lại".

Băng rừng, lội suối tìm hài cốt đồng đội

Năm 2007, nhóm của ông Tỉnh xác định được vị trí chôn cất 3 đồng đội đầu tiên tại khe suối gần cao điểm 156 (Quảng Trị) là liệt sĩ Đỗ Hùng Giang (quê Thái Bình cũ, nay là Hưng Yên) và 2 liệt sĩ Nguyễn Văn Hàm, Phạm Văn Thanh (cùng quê Thanh Hóa).

Nhắc về 3 người đồng đội ấy, ông Tỉnh nghẹn ngào: "Tôi nhớ như in, đó là tháng 7/1972. Khi 3 đồng chí đang trong ca gác thì địch ném bom làm sập hầm kèo. Tôi vội hô đồng đội tới bới đất cứu người. Vừa bới, tôi vừa khóc. Khi đưa được các đồng chí lên thì cả 3 đều đã hy sinh. Miệng Giang lúc đó vẫn đang ngậm miếng lương khô tôi vừa chia cho sau gần 1 tuần phải nhịn đói do nước lũ sông Ô Lâu dâng cao, tiếp tế lương thực không thể chuyển đồ vào. Nén đau thương, chúng tôi đưa 3 đồng chí từ sườn đồi xuống gần khe suối chôn cất và đặt 3 hòn đá để đánh dấu rồi san phẳng mặt đất, tránh bị địch phát hiện".

Sau nhiều lần vào khảo sát địa hình, khi khoanh vùng được vị trí, ông Tỉnh thông báo cho gia đình 3 liệt sĩ cùng đi vào Quảng Trị tìm kiếm.

Ông Tỉnh tưởng nhớ đồng đội tại nghĩa trang liệt sĩ.

Để lên cao điểm 156, cả đoàn đi xe ô tô đến đường lâm nghiệp rồi đi bộ thêm khoảng 5km đường rừng. Từ trên cao điểm nhìn xuống, trước mắt họ chỉ còn một màu xanh ngút ngàn.

"Tôi đứng từ trên điểm cao nhìn xuống để xác định vị trí. Sau ít phút quan sát, tôi lao nhanh xuống dưới, băng qua con suối như có người dẫn đường. Khoảng 20 phút sau, thân nhân các liệt sĩ, mỗi gia đình 2 người mang theo cuốc, xẻng mới theo kịp tới con suối. Đường rừng cây cối đầy gai góc khiến quần áo ai cũng bị cào xước tơi tả, nhưng kỳ lạ là tôi lại không hề xây xước".

Ngồi nghỉ một lúc, ông Tỉnh tiếp tục lần theo ký ức để tìm kiếm vị trí chôn cất 3 liệt sĩ. Dấu tích đầu tiên ông nhận ra là vị trí bếp nuôi quân, rồi đến căn hầm năm xưa. Men theo lối cũ, ông dừng lại trước một thân cây lớn.

"Tôi nhớ ngày ấy khi bom dội trúng cây có đường kính khoảng 20cm, bị phạt mất một nửa thân. Hơn 30 năm sau, cây đã lớn 2 người mới ôm xuể, nhưng vết sẹo do mảnh bom để lại vẫn còn. Nhìn thấy cây đó là tôi biết mình đã tìm đúng vị trí", ông Tỉnh nói.

Từ gốc cây, ông Tỉnh bước thêm khoảng 8 bước chân là tới vị trí cần tìm. Ông thắp hương rồi cầm xẻng đào xuống đúng nơi mình đã xác định. Chẳng bao lâu sau, dưới lớp đất xuất hiện 3 hòn đá. Đó chính là những hòn đá đánh dấu ông từng đặt hơn 30 năm trước.

Ông Tỉnh kể, khi đào xuống khoảng 1m và nhìn thấy 3 hòn đá, ông không kìm được nước mắt. Lúc đó trời đã nhá nhem tối nên cả đoàn quay ra để báo tỉnh đội Quảng Trị, sáng hôm sau cùng vào hỗ trợ cất bốc hài cốt liệt sĩ.

"Hôm cất bốc hài cốt, sau khi đưa hài cốt đồng chí Giang và Thanh vào tiểu sành, tôi thắp hương trước khi đưa các anh về thì hương đều cháy. Nhưng đến đồng chí Hàm, tôi thắp đi thắp lại nhiều lần mà hương vẫn không cháy. Linh cảm còn điều gì đó chưa trọn vẹn, tôi quay lại tìm kỹ thì phát hiện một mẩu xương bị rễ cây quấn chặt nên còn sót lại. Sau khi đưa mẩu xương vào tiểu sành, tôi khấn nguyện và thắp hương thì hương cháy nghi ngút. Đó là một trong những lần tìm mộ liệt sĩ mà tôi nhớ mãi không quên", ông Tỉnh chia sẻ.

Đến nay, sau hơn 20 năm miệt mài tìm kiếm, ông Tỉnh cùng đồng đội đã tìm được 21 hài cốt liệt sĩ.

Ông Tỉnh nâng niu các huân chương, huy chương và kỷ niệm chương.

Sau nhiều năm dò tìm tung tích em trai, gia đình ông cũng nhận được thông tin hài cốt liệt sĩ Sơn có thể đang an táng tại một nghĩa trang ở Bà Rịa - Vũng Tàu cũ. Hiện gia đình vẫn chờ kết quả giám định ADN để xác định danh tính.

Ở tuổi 77, dù sức khỏe không còn như trước, ông Tỉnh vẫn miệt mài trên hành trình tìm đồng đội. Mỗi khi có thêm một manh mối, người cựu binh lại lên đường với hy vọng đưa thêm một liệt sĩ trở về với gia đình, quê hương.