Chuyện về cây vải 300 tuổi gắn với cuộc đời Hải Thượng Lãn Ông

Gốc vải quê nội Hưng Yên gắn cuộc đời đại danh y ở quê ngoại Hà Tĩnh

Giữa không gian trầm mặc của chùa Tượng Sơn, nơi thượng nguồn sông Ngàn Phố, có một cây vải cổ thụ đã đứng vững hơn ba thế kỷ.

Không chỉ là dấu tích sinh thái hiếm hoi còn lại gần như nguyên vẹn, cây vải ấy còn gắn bó mật thiết với đời sống y đạo, tâm linh và lịch sử của vùng đất Hương Sơn - nơi Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác chọn làm chốn nương thân, hành nghề cứu người, để lại những dấu ấn sâu đậm trong nền y học và văn hóa dân tộc.

Cây vải 300 năm tuổi sừng sững tỏa bóng che phủ giữa ngôi chùa Tượng Sơn

Theo truyền thuyết và những ghi chép được lưu giữ tại chùa, cây vải này do bố mẹ của Hải Thượng Lãn Ông mang từ quê nội Hưng Yên vào trồng khi ông còn trẻ.

Thời điểm ấy cũng đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong cuộc đời danh y, khi ông rời bỏ con đường công danh, trở về quê mẹ Hương Sơn để ẩn cư, học nghề thuốc và hành nghề cứu người.

Cây vải được trồng như một dấu mốc cho sự khởi đầu ấy, lặng lẽ lớn lên cùng những năm tháng ông gắn bó trọn vẹn với y đạo.

Gốc vải cổ thụ được bố mẹ Hải Thượng mang từ quê nội Hưng Yên vào trồng trong chùa Tượng Sơn

Trải qua thời gian, từ một cây non ban đầu, cây vải vươn mình thành cổ thụ, che bóng mát cả một khoảng sân chùa.

Mỗi mùa quả chín, cây vải sai trái, quả lớn, vị thơm, được người dân trong vùng coi như lộc lành của đất trời.

Dần dần, nơi đây trở thành điểm dừng chân của những người tìm về chùa không chỉ để lễ Phật, mà còn để gửi gắm niềm tin về sức khỏe, bình an và phúc lành.

Tán cây vải cổ thụ tỏa rộng, phủ bóng mát

Theo quan sát, cây vải cổ thụ cao hơn 10m, chu vi khoảng 3m, hệ thống cành tán tỏa rộng, rợp mát.

Cây được trồng ở vị trí trung tâm ngôi chùa. Nhiều du khách đến đây đều xin được chạm tay vào thân cây như một cách để kết nối với sinh khí vùng đất từng nuôi dưỡng một bậc thánh y của dân tộc.

Cây vải vì thế không còn là một cổ thụ đơn thuần, mà trở thành chứng nhân sinh thái cho lịch sử sống, lịch sử hành nghề và nhân cách của Hải Thượng Lãn Ông.

Thân cây vải xù xì, nhiều rong rêu và cây leo bám xung quanh mang vẻ đẹp cổ kính

Chùa Tượng Sơn và cánh diều định mệnh

Chùa Tượng Sơn được xây dựng từ đầu thế kỷ XVIII, vào thời Lê Dụ Tông. Ngôi chùa được khởi tâm xây dựng bởi bà ngoại của Hải Thượng Lãn Ông, với sự góp sức và định hướng của chính ông cùng người anh trai.

Chùa vừa là nơi thờ Phật, vừa là không gian dưỡng tâm và thờ phụng tổ tiên của hai dòng họ Bùi (họ ngoại của Đại danh y) và họ Lê Hữu (họ nội). Lưng chùa tựa núi, mặt hướng ra sông Ngàn Phố, tạo nên một thế đất hài hòa giữa núi rừng, sông nước và làng xóm.

Chùa Tượng Sơn lưng dựa núi, mặt hướng sông Ngàn Phố - nơi Đại danh y Hải Thượng Lãn ông dành hơn nửa cuộc đời sinh sống, nghiên cứu y thuật, chữa bệnh cứu người

Từ khoảng năm 1760 đến năm 1786, Hải Thượng Lãn Ông dành phần lớn thời gian sinh sống tại chùa.

Tại đây, ông mở phòng mạch chữa bệnh, bốc thuốc cứu người, truyền dạy y thuật và miệt mài nghiên cứu dược liệu bản địa.

Chính trong không gian tĩnh lặng này, ông đã hoàn thành những trước tác y học đồ sộ, tiêu biểu là bộ Hải Thượng Y tông tâm lĩnh gồm 28 tập, 66 quyển cùng nhiều công trình y thuật có giá trị lâu dài đối với nền y học cổ truyền Việt Nam.

Sự hiện diện của cây vải cổ thụ trong khuôn viên chùa vì thế gắn chặt với những năm tháng lao động trí tuệ bền bỉ của Đại danh y.

Cây được trồng ở vị trí trung tâm, gần khu vực chính điện - nơi Hải Thượng Lãn Ông từng ngồi chữa bệnh và ghi chép y thư.

Trong khuôn viên của Tượng Sơn có điện thờ hai dòng họ nội và ngoại của Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông là họ Bùi và họ Lê

Thầy Thích Ngộ An - Phó Trụ trì thường trực chùa Tượng Sơn cho biết, ngoài cây vải, chùa Tượng Sơn còn có 80 cây cổ thụ bao quanh, trong đó có nhiều cây tuổi đời từ 200 tuổi - 300 tuổi.

Trong quan niệm dân gian, những cây cổ thụ lâu năm trong chùa là nơi hội tụ linh khí của đất trời.

Riêng cây vải này được xem như mang trong mình sinh khí của quê nội Hưng Yên hòa quyện với núi rừng Hương Sơn, dòng sông Ngàn Phố và chính nhân cách của người thầy thuốc suốt đời lấy y đức làm gốc.

Chính vì vậy, những du khách đến đây vãn cảnh chùa đều dừng lại bên gốc vải cổ thụ, sờ tay vào thân cây để xin năng lượng, cầu sức khỏe và sự an lành.

Tán cây cổ thụ vươn rộng, bám đầy rong rêu

Điều đặc biệt, năm 2014, nhà chùa tiến hành khoan giếng trong khuôn viên nhưng không tìm được nguồn nước.

Sau khi mời các nhà phong thủy về khảo sát, mới phát hiện toàn bộ nền đất phía dưới chùa là một khối đá thạch anh khổng lồ.

Phát hiện này càng khiến người dân tin rằng, việc Hải Thượng Lãn Ông chọn nơi đây làm chốn ở và hành nghề là một quyết định hội tụ đủ thiên thời, địa lợi và nhân hòa, cũng như khả năng phong thủy bậc thánh của đại danh y.

Thân cây vải có nhiều nụ u xung quanh

Không gian chùa Tượng Sơn với cây vải hơn 300 năm tuổi vì thế không chỉ là nơi Đại danh y sinh sống và hành nghề, mà còn là điểm khởi nguồn cho những quyết định mang tính định mệnh của cuộc đời ông.

Tương truyền, trước lúc qua đời, Hải Thượng Lãn Ông dặn gia quyến đứng tại khu vực chùa, thả một cánh diều theo chiều gió núi và dòng sông Ngàn Phố. Diều rơi ở đâu thì chọn nơi ấy làm chốn yên nghỉ. Cánh diều năm ấy đã đáp xuống vùng đất thuộc xã Sơn Trung ngày nay.

Cứ độ tháng 12, cây vải lại nở rộ hoa, thơm ngát

Sau khi mất tại quê mẹ Hương Sơn, ông được an táng tại đây đúng theo di nguyện. Ngôi mộ của Đại danh y nằm không xa chùa Tượng Sơn - nơi ông đã gắn bó phần lớn cuộc đời hành nghề và trước tác.

Trải qua thời gian, khu mộ trở thành điểm sinh hoạt tâm linh của người dân trong vùng và đã được xếp hạng là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.

Mộ phần của bà ngoại Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông trong khuôn viên chùa Tượng Sơn

Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác sinh năm 1724 tại Hưng Yên nhưng dành phần lớn cuộc đời ở quê mẹ Hương Sơn, Hà Tĩnh.

Ông ở lại vùng đất này hơn bốn thập niên, chữa bệnh miễn phí cho người nghèo, khảo cứu thảo dược rừng và sáng tạo nhiều phương thuốc hiệu nghiệm.

Ngày nay, quần thể di tích liên quan đến Hải Thượng Lãn Ông tại Hương Sơn, gồm chùa Tượng Sơn, khu mộ và nhà thờ họ Bùi, họ Lê Hữu, ngày càng được bảo tồn nghiêm ngặt bởi giá trị lịch sử và văn hóa đặc sắc. Lễ hội tưởng niệm Đại danh y cũng đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia.

Ông Nguyễn Đình Anh - Phó chủ tịch UBND xã Sơn Giang cho biết, Tượng Sơn là ngôi chùa cổ có từ thế kỷ XVIII.

Năm 1994, chùa Tượng Sơn được công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia, gắn liền với cuộc đời Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác.

Ngôi chùa nói chung và cây vải cổ thụ được mang từ quê nội Hưng Yên của Đại danh y vào trồng tại đây nói riêng được người dân địa phương vô cùng giữ gìn, trân trọng và xem như là báu vật của quê hương Hương Sơn.

NGÂN HÀ