Cơ chế thu hồi đất minh bạch, bảo đảm sinh kế sẽ giúp giảm khiếu kiện

Đại biểu Nguyễn Văn Huy (Hưng Yên) đồng tình với cách tiếp cận của dự thảo khi chuyển từ tư duy "bồi thường tài sản bị thu hồi" sang quan điểm "bảo đảm ổn định cuộc sống, sinh kế và điều kiện phát triển lâu dài cho người dân" sau khi Nhà nước thu hồi đất.

Tuy nhiên, ông Huy cho rằng việc thu hồi đất không chỉ là một thủ tục hành chính. Đó là quyết định trực tiếp làm chấm dứt quyền sử dụng đất của người dân và trong nhiều trường hợp đồng thời làm thay đổi nơi ở, sinh kế, thu nhập, hoạt động sản xuất, kinh doanh và môi trường sống của một gia đình, thậm chí một cộng đồng dân cư.

Đại biểu đề nghị cần quy định rõ việc thu hồi đất chỉ được thực hiện sau khi hoàn thành các điều kiện cần thiết để người bị thu hồi có chỗ ở thực tế phù hợp, hoặc ít nhất phải có cơ chế chuyển tiếp bắt buộc bảo đảm người dân không bị rơi vào tình trạng đã bị thu hồi đất, không còn nhà ở nhưng chưa có nơi ở mới.

 Đại biểu Nguyễn Văn Huy. Ảnh: Phạm Hải

Dự thảo hiện quy định trường hợp phải di chuyển chỗ ở thì được bố trí nhà khác hoặc hỗ trợ tiền thuê nhà trong thời gian bố trí tái định cư. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng quy định này mới giải quyết hậu quả trong trường hợp người dân phải di chuyển, chưa tạo thành một nguyên tắc pháp lý đủ mạnh để kiểm soát thời điểm ban hành và thực hiện quyết định thu hồi đất.

Với đất sản xuất, kinh doanh và đất nông nghiệp, theo ông Huy, cũng cần được tiếp cận tương tự để đảm bảo sinh kế cho người dân. Dự thảo xác định Nhà nước có trách nhiệm hỗ trợ để người có đất thu hồi có việc làm, thu nhập, ổn định đời sống, sản xuất.

Đại biểu nhìn nhận nếu chỉ dừng ở trách nhiệm hỗ trợ mà không gắn với một yêu cầu về thời điểm và mức độ bảo đảm sinh kế trước khi thu hồi thì rất khó bảo đảm mục tiêu đề ra. Vì vậy, ông đề nghị nghiên cứu bổ sung nguyên tắc: phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cụ thể; phương án ổn định chỗ ở và phương án khôi phục, chuyển đổi sinh kế với trường hợp người dân bị thu hồi đất sản xuất.

"Tinh thần của chính sách không phải làm cho quá trình thu hồi đất chậm lại, càng không phải tạo thêm thủ tục cho các dự án. Ngược lại, một cơ chế thu hồi đất minh bạch, dự liệu trước và bảo đảm được chỗ ở, sinh kế cho người dân sẽ giúp giảm khiếu kiện, giảm cưỡng chế, giảm chi phí xã hội và tạo sự đồng thuận cao hơn, qua đó cũng góp phần đẩy nhanh tiến độ thực hiện dự án" - ông Huy nhấn mạnh.

Hai hộ dân nhận cùng gói bồi thường đất nhưng có thể rơi vào hai "số phận" khác nhau

Đại biểu Nguyễn Duy Minh (Đà Nẵng) cho biết Nghị quyết số 21 của Trung ương nêu rõ việc chuyển đổi từ bồi thường tài sản bị thu hồi sang tái thiết cuộc sống cho người dân. Ông đề nghị tinh thần này được thể chế hóa rõ hơn tại quy định ở dự luật.

Vì vậy, ông đề nghị nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải được đánh giá không chỉ bằng giá trị tài sản được hoàn trả mà bằng khả năng người dân bị thu hồi đất có phục hồi, duy trì được đời sống và sinh kế sau khi bị thu hồi hay không.

Đại biểu Nguyễn Duy Minh. Ảnh: Phạm Hải

"Hai hộ dân nhận cùng một gói bồi thường như nhau hoàn toàn có thể rơi vào hai 'số phận' khác nhau. Một người có thể tìm được nơi ở, nơi làm việc gần, nhưng một người có thể mất trắng nguồn thu nhập vì phải chuyển nơi ở đi quá xa" - ông Minh nêu quan điểm.

Về sự hỗ trợ của Nhà nước khi thu hồi đất và bố trí tái định cư, đại biểu TP Đà Nẵng đề nghị không coi trách nhiệm của Nhà nước kết thúc ngay khi việc bồi thường được chi trả. Theo ông, cần quy định chính sách hỗ trợ gắn với một giai đoạn phục hồi sinh kế sau khi thu hồi đất. 

Đồng thời, đại biểu đề xuất bổ sung quy định người dân bị thu hồi đất có quyền được bày tỏ nguyện vọng về địa điểm tái định cư, đặc biệt nguyện vọng tái định cư tại chỗ. Và nguyện vọng này phải được ghi nhận và xem xét thực chất khi lập phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.

Đại biểu Tạ Văn Hạ (Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội) cũng đề nghị xem xét kỹ lưỡng vấn đề cho phép thu hồi đất trước khi phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ tái định cư trong một số trường hợp nhất định.

Ông đồng tình với mục tiêu đẩy nhanh tiến độ, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn vốn công trình nhưng cho rằng những việc này phải được đặt ngang hàng với chú trọng ổn định đời sống, chỗ ở và sinh kế cho người dân.

Đại biểu Tạ Văn Hạ. Ảnh: Phạm Hải

Theo ông, một gia đình khi bị thu hồi đất mà chưa có tái định cư sẽ gặp rất nhiều vấn đề khó khăn như việc học hành của con cái, sinh kế, sức khỏe của người già, trẻ nhỏ... Theo ông, vấn đề không chỉ là bồi thường bao nhiêu tiền mà phải ổn định cuộc sống cho gia đình người bị thu hồi đất như thế nào.

Ông bày tỏ: Khi người dân đã hy sinh quyền lợi bằng việc di dời thì chúng ta phải công nhận, coi đó là sự đóng góp lớn lao của người dân với sự nghiệp phát triển đất nước. Nếu thu hồi đất mà không tính đến việc người dân sẽ sinh sống ra sao thì không thể xứng với sự hy sinh lớn lao đó, khi họ từ bỏ "nơi chôn rau, cắt rốn", những nơi rất thuận lợi trong việc làm ăn để phục vụ cho sự phát triển của đất nước, lợi ích chung của cộng đồng.