Có gì trong những 'mỏ vàng' văn hóa Việt?

Kể chuyện di sản bằng ngôn ngữ mới

Làm thế nào để những giá trị văn hóa vốn hiện hữu trong đời sống có thể trở thành chất liệu sáng tạo, phát triển thành IP và tạo ra những giá trị mới là bài toán được đặt ra tại hội thảo "Culture Tech 2026: From Culture to IP" với sự tham gia của các chuyên gia, nhà quản lý, nhà sáng tạo và đại diện nhiều lĩnh vực. Không chỉ xoay quanh câu chuyện ứng dụng công nghệ vào văn hóa, hội thảo còn mở rộng sang một vấn đề đang được quan tâm trong công nghiệp văn hóa, đó là làm thế nào để những tài nguyên sẵn có như di sản, lịch sử, ẩm thực, làng nghề, nhân vật hay địa danh có thể bước vào những sản phẩm sáng tạo và tiếp tục tạo ra giá trị trong đời sống.

Việt Nam có một kho tàng văn hóa dày dặn, được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Trong đó có những di sản đã được gọi tên, những câu chuyện lịch sử, những nhân vật, địa danh, món ăn, làng nghề… vốn đã hiện diện trong đời sống nhưng vẫn còn rất nhiều điều chưa được kể hết. Điện ảnh, âm nhạc, thời trang, du lịch và các ngành sáng tạo đang ngày càng tìm đến những chất liệu ấy để làm nên những sản phẩm mới.

ThS. Hoàng Thị Thanh Hằng, Phó Viện trưởng Viện Phát triển KHCN và GD, Chủ tịch TRIHD, chia sẻ tại chương trình

Theo ThS. Hoàng Thị Thanh Hằng, Phó Viện trưởng Viện Phát triển KHCN và GD, Chủ tịch TRIHD, phía sau một di sản, món ăn hay làng nghề đều có thể ẩn chứa những giá trị có khả năng trở thành IP. Từ kinh nghiệm quốc tế, đặc biệt là cách Hàn Quốc phát triển nội dung văn hóa thành những hệ sinh thái trải nghiệm và tiêu dùng, bà gợi mở việc nhìn tài nguyên văn hóa như điểm khởi đầu cho một hành trình dài hơn, trong đó công nghệ có thể hỗ trợ từ số hóa, kể lại câu chuyện đến mở rộng khả năng tiếp cận.

Ở góc nhìn ấy, di sản không chỉ là những gì cần được gìn giữ nguyên vẹn trong ký ức hay trong các thiết chế lưu giữ mà còn có thể trở thành chất liệu để thế hệ hôm nay kể lại bằng những cách khác. Với suy nghĩ đó, một câu chuyện cũ hoàn toàn có thể bước vào một bộ phim, một nhân vật có thể trở thành nguồn cảm hứng cho một tác phẩm mới, một làng nghề có thể mở ra những trải nghiệm văn hóa khác. Nhưng càng đi xa khỏi hình thức ban đầu, việc sáng tạo càng cần một điểm tựa vững chắc là hiểu biết đúng về nguồn gốc của những giá trị ấy.

ThS. Nguyễn Khắc Xuân Thi - Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP.HCM nói về việc làm thế nào để khai thác tư liệu bảo tàng một cách sáng tạo

Từ góc nhìn bảo tàng, ThS. Nguyễn Khắc Xuân Thi, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP.HCM cho rằng những gì bảo tàng lưu giữ không chỉ là hiện vật. Bởi đằng sau mỗi hiện vật còn có nhân vật, câu chuyện, ký ức và những thế giới chưa được kể hết. Khi tư liệu lịch sử được số hóa và tiếp cận đúng cách, chúng có thể trở thành nguồn nguyên liệu cho các nhà sáng tạo nội dung.

Song việc đưa di sản đến gần hơn với sáng tạo không có nghĩa là có thể tùy ý kể lại. Theo ThS. Nguyễn Khắc Xuân Thi, việc mở di sản cho sáng tạo luôn đi cùng yêu cầu tôn trọng tính xác thực của nguồn. Nói cách khác, càng có nhiều không gian để sáng tạo thì càng cần một nền tảng dữ liệu và hiểu biết đúng về di sản. Đây là điều đặc biệt quan trọng khi những câu chuyện lịch sử, văn hóa ngày càng được kể bằng nhiều hình thức mới.

Mở ra nhiều hệ sinh thái

Nhà báo Hoàng Anh Tuấn, Tổng Biên tập Tạp chí Thế giới Điện ảnh chia sẻ góc nhìn từ điện ảnh và câu chuyện IP

Trong dòng chảy công nghiệp văn hóa, điện ảnh là một ví dụ rõ về khả năng biến chất liệu văn hóa thành những giá trị tiếp nối. Nhà báo Hoàng Anh Tuấn, Tổng Biên tập Tạp chí Thế giới Điện ảnh cho rằng Việt Nam đã manh nha có những IP từ điện ảnh và văn hóa nhưng ở một số trường hợp, hạ tầng vẫn chưa theo kịp sức hút mà tác phẩm tạo ra.

Theo đó, ông đưa ra ví dụ về trường hợp phim điện ảnh "Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh". Những cảnh quay đẹp trong bộ phim này từng góp phần đưa Phú Yên vào bản đồ du lịch, trong khi hệ thống lưu trú, giao thông và dịch vụ không phải lúc nào cũng đáp ứng kịp nhu cầu phát sinh. Từ một bộ phim, một vùng đất được biết đến rộng rãi hơn, kéo theo nhu cầu khám phá những không gian từng xuất hiện trên màn ảnh. Điều đó cho thấy sức sống của một tác phẩm đôi khi có thể vượt ra ngoài câu chuyện mà nó kể, có điều để sức sống ấy được nối dài thì những điều kiện phía sau cũng cần được chuẩn bị đầy đủ.

Nhìn rộng hơn, một nhân vật lịch sử, món ăn, làng nghề, sản phẩm nông nghiệp hay một địa danh đều có thể trở thành điểm khởi đầu cho những câu chuyện mới. Nhưng để những chất liệu ấy thực sự đi xa, cần trả lời nhiều câu hỏi về việc ai sở hữu nguồn tài nguyên, ai kể lại câu chuyện, ai đầu tư, ai nắm quyền và ai đưa sản phẩm đến với công chúng...Đó cũng là vấn đề được đặt ra trong cuộc trao đổi với chủ đề “Who turns culture into IP?”. Các ý kiến cho thấy việc tạo ra một IP không phải câu chuyện của riêng nhà sáng tạo hay doanh nghiệp. Đằng sau một sản phẩm văn hóa có thể là sự tham gia của nhiều chủ thể, từ người sở hữu tài nguyên, nhà sáng tạo, nhà đầu tư đến những đơn vị nắm giữ công nghệ và thị trường.

Công nghệ có thể giúp những giá trị ấy được số hóa, lưu giữ, tiếp cận dễ dàng hơn và mở ra những cách kể mới. Nhưng công nghệ không thể thay thế câu chuyện, bản sắc hay sự hiểu biết về nguồn gốc của văn hóa. Cũng không thể tự mình giải quyết những câu hỏi về quyền, lợi ích và trách nhiệm giữa các bên tham gia.

Theo ThS. Hoàng Thị Thanh Hằng, điều còn thiếu giữa những mắt xích ấy là một “chất keo” kết nối người sở hữu tài nguyên, nhà sáng tạo, doanh nghiệp, công nghệ và thị trường, đồng thời làm rõ quyền, vai trò và lợi ích của từng bên. Khi những mắt xích chưa gặp nhau, một nguồn tài nguyên giàu tiềm năng vẫn có thể chỉ dừng ở tiềm năng. Bởi vậy, câu chuyện về IP văn hóa có lẽ không nên bắt đầu bằng câu hỏi làm thế nào để bán được một giá trị văn hóa, mà trước hết là làm thế nào để giá trị ấy được hiểu đúng, được kể hay và có thể tiếp tục sống trong đời sống hôm nay.

Từ di sản đến sáng tạo là một hành trình đi từ quá khứ tới hiện tại. Điều đáng nói không phải là biến những giá trị cũ thành một thứ hoàn toàn mới, mà là tìm được cách để những gì đã được trao truyền qua nhiều thế hệ tiếp tục có tiếng nói, tiếp tục gặp gỡ công chúng và bước vào những không gian mới của đời sống đương đại.