Cơ giới hóa: Đòn bẩy cho nông nghiệp thông minh

Giải phóng sức lao động, mở đường cho kinh tế tri thức

Cơ giới hóa nông nghiệp không phải là câu chuyện mới. Tuy nhiên, trong bối cảnh biến đổi khí hậu, già hóa lao động nông thôn và yêu cầu phát triển nền nông nghiệp xanh, giá trị của cơ giới hóa ngày càng được khẳng định. PGS.TS Lê Quốc Thanh, Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia cho rằng, giá trị lớn nhất của cơ giới hóa là giải phóng sức lao động, sâu xa hơn là giải phóng tư duy và nâng cao tầm nhìn của người nông dân. Khi người nông dân không còn phải dành phần lớn thời gian cho những công việc nặng nhọc trên đồng ruộng, họ sẽ có điều kiện tiếp cận tri thức mới, ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số và tham gia sâu hơn vào nền nông nghiệp hiện đại. Vì vậy, mục tiêu của cơ giới hóa cần được mở rộng, không chỉ dừng lại ở việc thay thế sức người bằng máy móc mà còn hướng tới giải phóng sức sản xuất, tạo tiền đề phát triển nền kinh tế tri thức trong nông nghiệp.

Hà Nội là một trong những địa phương đẩy mạnh cơ giới hóa vào sản xuất nông nghiệp. Ảnh: PV

Đồng quan điểm, Phó Chánh Văn phòng Bộ Nông nghiệp và Môi trường phía Nam Lê Viết Bình nhận định, nông nghiệp Việt Nam đang chịu sức ép ngày càng lớn từ biến đổi khí hậu, thiếu hụt lao động nông thôn và chi phí đầu vào tăng cao. Trong bối cảnh đó, cơ giới hóa gắn với chuyển đổi số là xu hướng tất yếu. Việt Nam đã đạt nhiều kết quả tích cực trong cơ giới hóa sản xuất. Hiện, cả nước có gần 57.800 máy kéo công suất lớn, tăng gần 80% so với năm 2016; hơn 35.400 máy gặt đập liên hợp, tăng gần 38%. Bên cạnh đó, gần 7.000 thiết bị bay không người lái (drone), hàng trăm nghìn hệ thống phục vụ chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản cùng nhiều loại máy gieo hạt, máy cấy, máy làm đất đã được đưa vào sản xuất.

Riêng trong sản xuất lúa, tỷ lệ cơ giới hóa ở khâu làm đất đạt khoảng 89,2%, trong khi thu hoạch bằng máy đạt 86,1% diện tích. Những con số này cho thấy cơ giới hóa đang từng bước thay đổi diện mạo nền sản xuất nông nghiệp theo hướng hiện đại.

Cơ giới hóa đang từng bước thay đổi diện mạo nền sản xuất nông nghiệp theo hướng hiện đại. Ảnh: PV

Thực tế tại nhiều địa phương cho thấy, cơ giới hóa đã mang lại hiệu quả rõ rệt cả về kinh tế lẫn tổ chức sản xuất. Theo Phó Chủ tịch UBND xã Trung Giã Nguyễn Thị Thanh Huyền, vừa qua, xã đã hỗ trợ cấy máy trên khoảng 80ha, phun thuốc bằng máy bay không người lái trên hơn 40ha, cơ giới hóa khâu làm đất trên 100ha, đưa tỷ lệ cơ giới hóa trong sản xuất nông nghiệp đạt khoảng 92. Cơ chế hỗ trợ cơ giới hóa đã giúp giảm đáng kể chi phí lao động trong bối cảnh lao động nông nghiệp ngày càng khan hiếm. Cùng với sản xuất lúa, xã cũng hình thành các vùng sản xuất hàng hóa tập trung đối với cây dược liệu và chăn nuôi quy mô lớn, tạo nền tảng phát triển nông nghiệp sinh thái gắn với du lịch.

Ở góc độ hợp tác xã, ông Đỗ Văn Kiên, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp Tam Hưng cho biết, việc ứng dụng đồng bộ mô hình mạ khay, cấy máy đã giúp rút ngắn thời gian sản xuất, giảm từ 15-30% chi phí, nâng cao hiệu quả sử dụng đất và gia tăng giá trị trên mỗi đơn vị diện tích. Cơ giới hóa không chỉ nâng cao năng suất mà còn trực tiếp cải thiện thu nhập, tạo động lực để nông dân mạnh dạn áp dụng tiến bộ kỹ thuật và chuyển đổi phương thức sản xuất.

Tăng tốc cơ giới hóa đồng bộ gắn với chuyển đổi số

Tuy nhiên, mức độ cơ giới hóa giữa các ngành hàng hiện vẫn chưa đồng đều, trong khi sản xuất lúa đã đạt tỷ lệ cơ giới hóa cao ở nhiều khâu thì các lĩnh vực như rau màu, cây ăn quả, cây công nghiệp, chăn nuôi và thủy sản vẫn phụ thuộc nhiều vào lao động thủ công. Nguyên nhân lớn là quy mô sản xuất còn nhỏ lẻ, đất đai manh mún, hạ tầng chưa đồng bộ và chi phí đầu tư máy móc hiện đại còn cao, vượt quá khả năng của nhiều hộ nông dân. Thị trường thiết bị chuyên dụng cũng chưa phong phú, nhiều loại máy vẫn phải nhập khẩu.

Để cơ giới hóa phát huy hiệu quả cần triển khai đồng bộ trong toàn bộ chuỗi giá trị. Ảnh: PV

Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) Lê Quốc Thanh cho biết, giai đoạn 2026-2030 sẽ là thời kỳ tăng tốc chuyển từ cơ giới hóa đơn lẻ sang cơ giới hóa đồng bộ gắn với nông nghiệp thông minh. Bên cạnh các loại máy truyền thống, nhiều công nghệ hiện đại như drone, hệ thống tưới tự động, cảm biến giám sát môi trường, thiết bị điều khiển từ xa và các nền tảng quản lý trang trại bằng công nghệ số sẽ được ứng dụng rộng rãi. Việc kết hợp giữa cơ giới hóa với chuyển đổi số sẽ giúp người sản xuất kiểm soát chính xác quá trình canh tác, tối ưu việc sử dụng giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và nguồn nước, đồng thời giảm phát thải và nâng cao hiệu quả sản xuất.

Cơ giới hóa vì thế không chỉ là cuộc cách mạng về máy móc, mà còn là cuộc cách mạng về tư duy sản xuất. Ảnh: PV

Để cơ giới hóa phát huy hiệu quả cần triển khai đồng bộ trong toàn bộ chuỗi giá trị. Việt Nam hiện vẫn chủ yếu ở giai đoạn cơ giới hóa, trong khi nhiều quốc gia đã bước sang tự động hóa và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong sản xuất nông nghiệp. Do đó, thay vì chỉ tập trung đầu tư máy móc, cần xây dựng tư duy hệ thống trong tổ chức sản xuất, quy hoạch vùng nguyên liệu, phát triển hạ tầng, liên kết chuỗi giá trị và đổi mới hoạt động khuyến nông theo hướng đồng hành cùng nông dân và hợp tác xã.

Từ thực tiễn đó, Trung tâm Khuyến nông Quốc gia đề xuất xây dựng mô hình cơ giới hóa thông minh với năm hợp phần gắn kết chặt chẽ, gồm phát triển hệ thống máy móc và tự động hóa thông minh; xây dựng nền tảng dữ liệu số, trí tuệ nhân tạo và hệ thống giám sát phát thải; tổ chức lại sản xuất thông qua hợp tác xã và doanh nghiệp dịch vụ cơ giới hóa; phát triển nông nghiệp xanh gắn với kinh tế tuần hoàn; đồng thời thúc đẩy chuyển đổi số trong toàn bộ chuỗi giá trị. Cùng với chính sách hỗ trợ của Trung ương, chính quyền địa phương cần đóng vai trò tổ chức lại sản xuất, xây dựng vùng nguyên liệu tập trung, phát triển các chuỗi ngành hàng chủ lực và có cơ chế đặc thù nhằm thúc đẩy cơ giới hóa phù hợp với điều kiện từng địa phương.

Cơ giới hóa vì thế không chỉ là cuộc cách mạng về máy móc, mà còn là cuộc cách mạng về tư duy sản xuất. Khi được kết hợp với chuyển đổi số, tổ chức lại sản xuất và liên kết chuỗi giá trị, cơ giới hóa sẽ trở thành động lực quan trọng giúp nông nghiệp Việt Nam nâng cao năng suất, giảm phát thải, thích ứng với biến đổi khí hậu và từng bước xây dựng nền nông nghiệp hiện đại, thông minh và bền vững.