Cơ giới hóa nông nghiệp thông minh, tích hợp liên ngành hướng tới Net Zero

Hội thảo Khoa học Quốc gia "Cơ giới hóa nông nghiệp thông minh, công nghệ chế biến và vật liệu – năng lượng bền vững hướng tới Net Zero".

Bước vào thời đại chuyển đổi số và chuyển đổi xanh, ngành nông nghiệp Việt Nam đang chuyển dịch mạnh mẽ từ canh tác truyền thống sang mô hình nông nghiệp thông minh, tối ưu năng lượng và phát thải thấp. Tại Hội thảo Khoa học Quốc gia với chủ đề "Cơ giới hóa nông nghiệp thông minh, công nghệ chế biến và vật liệu – năng lượng bền vững hướng tới Net Zero" do Trường Đại học Nông Lâm, Đại học Huế (ĐH Nông Lâm Huế) tổ chức tại TP Huế ngày 10/10, các chuyên gia hàng đầu đã cùng nhau thảo luận bài toán tích hợp liên ngành nhằm hiện thực hóa mục tiêu Net Zero.

Đông đảo các nhà khoa học trên toàn quốc tham dự Hội thảo Khoa học Quốc gia.

Chuyển từ "đo lường" sang "quyết định" nhờ công nghệ liên ngành

Nhìn lại bức tranh cơ giới hóa hiện nay, GS.TS Nguyễn Huy Bích (chuyên gia Cơ khí nông nghiệp, Trường ĐH Công nghiệp TPHCM) chỉ ra một "nghịch lý" đáng suy ngẫm: "Mức độ cơ giới hóa nông nghiệp Việt Nam có sự chênh lệch rất lớn giữa các khâu. Trong khi khâu làm đất hay thu hoạch lúa đạt tỷ lệ rất cao, thì khâu bảo quản nông sản mới dừng ở mức 13–15%. Riêng ngành lúa gạo, tổng tổn thất sau thu hoạch hàng năm lên tới 10,26% sản lượng, tương đương khoảng 2,1 triệu tấn lúa, gây thiệt hại ước tính 550 triệu USD".

Theo GS.TS Nguyễn Huy Bích, lối canh tác cơ giới hóa truyền thống thâm dụng nhiên liệu không còn phù hợp. "Nông nghiệp Việt Nam sẽ không thể hội nhập và đạt giá trị gia tăng cao nếu không thúc đẩy cơ giới hóa theo hướng nông nghiệp thông minh" — vị chuyên gia nhấn mạnh.

Để giải bài toán trên, các chuyên gia khẳng định nông nghiệp xanh bắt buộc phải dựa trên sự hội tụ giữa Cơ khí, Công nghệ thực phẩm, Tự động hóa, AI, IoT và Năng lượng tái tạo.

TS Khoa học Bạch Quốc Khang, đại diện lãnh đạo Hội Cơ khí nông nghiệp Việt Nam phát biểu.

Dưới góc độ công nghệ sau thu hoạch, GS.TS Lê Văn Tán (chuyên gia Công nghệ Thực phẩm, nguyên Phó Hiệu trưởng trường ĐH Công nghiệp TPHCM) chia sẻ: "Liên ngành không phải là ghép nhiều kỹ thuật đơn lẻ, mà là tạo ra chuỗi giá trị từ chất lượng đến quyết định. Nhà hóa học cho chúng ta biết chất lượng thật là gì, nhưng kỹ sư cơ khí và tự động hóa phải biến khái niệm đó thành một máy phân loại đo được hàng nghìn sản phẩm". Ông nhấn mạnh thêm: "Giá trị của hệ thống thông minh nằm ở quyết định nó tạo ra chứ không phải số cảm biến nó sở hữu. Chẳng hạn, một máy sấy thông minh hiện đại không hỏi 'đã chạy bao lâu?', mà phải biết sản phẩm đã đạt trạng thái cần thiết chưa để tự điều chỉnh".

Đồng quan điểm về sức mạnh của tự động hóa, PGS.TS Nguyễn Vũ Quỳnh, Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Lạc Hồng nhấn mạnh bước chuyển từ quản lý truyền thống sang quản lý thông minh: "Chúng ta cần chuyển từ cơ chế 'cảnh báo cho con người' sang việc để 'máy móc tự ra quyết định và thực thi lệnh' thông qua hệ điều khiển vòng kín".

Theo PGS.TS Nguyễn Vũ Quỳnh, việc ứng dụng AI và IoT trong phân bổ năng lượng vi mô (Microgrid) giúp các mô hình nông nghiệp vừa tiết kiệm từ 40–60% chi phí điện năng, vừa giảm tới 80% lượng phát thải CO2, đưa các cơ sở vận hành trở thành những "phòng thí nghiệm sống" (Living Labs) xanh.

Các đại biểu chăm chú theo dõi các báo cáo.

Đột phá đào tạo nhân lực STEM cho tương lai Net Zero

Để các ý tưởng nghiên cứu không nằm lại trên giấy, tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW được các diễn giả xem là kim chỉ nam để tạo bứt phá. PGS.TS Nguyễn Văn Toản, Trưởng Khoa Cơ khí và Công nghệ, Trường ĐH Nông Lâm Huế khẳng định vai trò của nhà trường trong giai đoạn mới: "Trường đại học phải trở thành Trung tâm R&D (Research and Development - Nghiên cứu và Phát triển) mạnh, kết nối chặt chẽ mô hình ‘3 Nhà’ hoặc ‘4 Nhà’ (Nhà trường – Nhà khoa học – Doanh nghiệp – Nhà nước) và lấy bài toán thực tiễn của địa phương, doanh nghiệp làm trọng tâm giải quyết".

PGS.TS Nguyễn Văn Toản, Trưởng Khoa Cơ khí và Công nghệ, Trường ĐH Nông Lâm Huế cho ý kiến

Đề xuất về giải pháp thể chế, các chuyên gia thống nhất việc xây dựng mô hình "Trang trại thể nghiệm Sandbox" (DemoFarm) hoặc phòng thí nghiệm dùng chung (Core Facility) để thử nghiệm có kiểm soát các công nghệ mới trước khi thương mại hóa. Đồng thời, thúc đẩy mô hình doanh nghiệp khoa học công nghệ (Spin-off) ngay trong lòng trường đại học và đổi mới đào tạo STEM liên ngành sẽ giúp sinh viên có ngay tư duy thiết kế hệ thống khi ra trường.

Song song với thể chế, việc đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao theo chuẩn STEM liên ngành là yếu tố then chốt. Các cơ sở giáo dục đại học cần chuyển từ việc giảng dạy các học phần rời rạc sang tổ chức học tập tích hợp xoay quanh bài toán thực tiễn của địa phương và doanh nghiệp.

Sinh viên Trường ĐH Nông Lâm Huế tham dự Hội thảo.

Sinh viên được rèn luyện qua chu trình STEM chuẩn (Đặt vấn đề -> Nghiên cứu -> Thiết kế -> Thử nghiệm -> Cải tiến -> Bảo vệ bằng chứng), giúp hình thành tư duy hệ thống, biết thu thập dữ liệu chuẩn (ground truth), thiết kế mẫu thử (prototype) và kiểm chứng hiệu quả bằng dữ liệu thực tế.

PGS.TS Phạm Hữu Tỵ, Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Nông Lâm Huế nhận định, sự hội tụ giữa trí tuệ của các nhà khoa học, quyết tâm đổi mới thể chế và định hướng công nghệ xanh chính là chìa khóa mở ra chặng đường phát triển bứt phá, hiện đại và bền vững cho nông nghiệp Việt Nam hướng tới mốc Net Zero.

PGS.TS Phạm Hữu Tỵ, Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Nông Lâm Huế phát biểu tại Hội thảo.