Cơ hội cho Mỹ-Iran từ bản dự thảo 9 điểm

Hơn 12 tuần kể từ khi Mỹ-Iran đồng ý ngừng bắn, hai bên vẫn chưa thể đạt thỏa thuận cuối cùng nhằm chấm dứt giao tranh. Những tuyên bố gay gắt qua lại gần đây của cả hai bên khiến thế giới lo ngại nguy cơ tái bùng phát giao tranh, ảnh hưởng tiêu cực đến an ninh Trung Đông cũng như khoét sâu khủng hoảng năng lượng toàn cầu.

Pakistan và Qatar đang chạy đua thu xếp thỏa thuận giữa Mỹ-Iran. Ảnh: Reuters

Tuy nhiên, tờ al-Arabiya ngày 22/5 cho biết, các nỗ lực trung gian của Pakistan với sự hỗ trợ của Qatar đang mở lại triển vọng đạt thỏa thuận giữa Mỹ và Iran, sau khi xuất hiện một bản dự thảo gồm 9 điểm được mô tả là “bản dự thảo cuối cùng”.

Các nguồn tin của tờ này đánh giá đây là một thỏa thuận tạm thời nhằm ngăn nguy cơ xung đột tái bùng phát trong ngắn hạn và “một số vấn đề còn tồn đọng” sẽ được đàm phán sau khi thỏa thuận có hiệu lực.

Theo nội dung được tiết lộ, dự thảo gồm 9 điều khoản chính, trong đó đáng chú ý nhất là đề xuất về một lệnh ngừng bắn toàn diện và vô điều kiện trên tất cả các mặt trận, bao gồm trên bộ, trên biển và trên không. Văn bản đề cập cam kết không nhắm mục tiêu vào cơ sở hạ tầng quân sự, dân sự và kinh tế của nhau.

Một điều khoản được đặc biệt quan tâm là bảo đảm tự do hàng hải tại vịnh Ba Tư, vịnh Oman và eo biển Hormuz - tuyến vận tải năng lượng huyết mạch của thế giới. Eo biển Hormuz hiện đang chịu hai vòng kiềm tỏa, một do Mỹ và một do Iran áp đặt, khiến nguồn cung năng lượng toàn cầu bị co hẹp.

Nhiều tàu bè mắc kẹt ở hai bên eo biển Hormuz do căng thẳng Mỹ-Iran. Ảnh: Reuters

Dự thảo cũng đề cập tới cơ chế giám sát chung để theo dõi việc thực thi thỏa thuận và giải quyết tranh chấp phát sinh. Ngoài ra, hai bên có trách nhiệm khởi động đàm phán trong 7 ngày sau khi đạt thỏa thuận nhằm xử lý những vấn đề còn tồn đọng.

Đáng chú ý, văn bản không đề cập trực tiếp tới các yêu cầu then chốt mà Mỹ lâu nay vẫn đặt ra với Iran như bàn giao uranium làm giàu ở cấp độ cao cho Mỹ hay cắt hỗ trợ dành cho các lực lượng đồng minh của Tehran tại Trung Đông.

Reuters ngày 22/5 dẫn lời quan chức cấp cao Iran xác nhận, dù Iran và Mỹ chưa ký thỏa thuận, nhưng đã thu hẹp bất đồng.

Song song với việc xuất hiện dự thảo, các hoạt động ngoại giao trung gian đang diễn ra dồn dập. Reuters dẫn nguồn tin riêng cho biết một phái đoàn Qatar đã tới Tehran để thúc đẩy tiến trình đối thoại và giải quyết các bất đồng còn tồn tại.

Ngoài ra, tướng Asim Munir, Tư lệnh quân đội Pakistan, đã tới Tehran để gặp các quan chức cấp cao Iran; trong khi Bộ trưởng Nội vụ Pakistan Syed Mohsin Naqvi đã tham gia các cuộc thương lượng kéo dài ở Tehran từ ngày 20/5. Pakistan những tháng qua đóng vai trò chính trong nỗ lực thu xếp thỏa thuận Mỹ-Iran.

Từ Tehran, dù không bình luận về dự thảo 9 điểm, nhưng phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei khẳng định Iran không muốn kéo dài xung đột. “Trọng tâm của chúng tôi là chấm dứt chiến sự”, ông nói.

Tuy vậy, quan chức Iran tiếp tục thể hiện sự cứng rắn khi tuyên bố bất kỳ yêu cầu nào buộc Tehran phải bàn giao uranium làm giàu ở cấp độ cao cho Mỹ đều “không khả thi”. Ông cho rằng các cuộc đàm phán sẽ không thể đi đến kết quả nếu sa vào tranh cãi chi tiết liên quan đến uranium làm giàu.

Tư lệnh quân đội Pakistan Asim Munir (thứ hai từ trái sang) được Bộ trưởng Nội vụ Iran Eskandar Momeni chào đón ở Tehran. Ảnh: JapanTimes

Trong khi đó, phía Mỹ tỏ ra lạc quan hơn. Trong một bài phát biểu tại cuộc mít tinh ở New York sáng 23/5 (giờ Hà Nội), Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố cuộc xung đột với Iran “sẽ sớm kết thúc”. “Chúng ta đã giáng một đòn mạnh vào họ. Chúng ta làm vậy vì Iran không thể có vũ khí hạt nhân”, ông phát biểu.

Trước đó, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio xác nhận Washington đang “liên lạc thường xuyên” với tướng Munir của Pakistan. Ông cũng cho biết đã có tiến bộ trong nỗ lực thương lượng với Iran, nhưng chưa phải kết quả cuối cùng.

“Đã có một số tiến bộ. Tôi không muốn phóng đại, cũng không muốn đánh giá thấp điều đó. Vẫn còn nhiều việc phải làm. Chúng ta chưa đạt được mục tiêu cuối cùng và tôi hy vọng chúng ta sẽ đạt được điều đó”, ông Rubio nêu rõ.

Theo giới quan sát, dù Mỹ không loại trừ khả năng tái sử dụng vũ lực, Washington cũng đang chịu nhiều áp lực về việc phải sớm đạt thỏa thuận với Iran để khơi thông eo biển Hormuz, qua đó hạ nhiệt giá năng lượng.

Tờ Politico nói rằng giá năng lượng tăng cao đang tác động đến kinh tế Mỹ, đồng thời có thể tạo thêm bất lợi cho đảng Cộng hòa khi mùa bầu cử đến gần. Cử tri Mỹ tháng 11/2026 sẽ bỏ phiếu bầu lại toàn bộ Hạ viện và khoảng 1/3 số ghế Thượng viện, hai cơ quan đảng Cộng hòa đều đang chiếm thế đa số sít sao. Nếu đảng Cộng hòa mất quyền kiểm soát một trong hai cơ quan này, Tổng thống Trump sẽ gặp cản trở đáng kể trong việc thực thi chương trình nghị sự.

Chủ tịch Hạ viện Mike Johnson, một đồng minh của Tổng thống Trump, tuần trước cũng nêu quan điểm xung đột Iran đã làm suy yếu thông điệp kinh tế của đảng Cộng hòa. Ông cho rằng hầu hết khó khăn kinh tế hiện nay đều liên quan trực tiếp tới eo biển Hormuz và khi vấn đề được giải quyết, "giá xăng và hàng hóa sẽ giảm xuống".

Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright cũng cho rằng Hormuz là yếu tố then chốt với thị trường năng lượng toàn cầu. Ông nhận định tình hình sẽ cải thiện trong vài tuần tới. “Dòng chảy năng lượng qua eo biển Hormuz sẽ được khôi phục sớm nhất có thể, và chắc chắn trong mùa Hè”, ông Wright nói với CNBC.