Cơ hội để Huế tái cấu trúc không gian và tập quán văn hóa

UVTV Thành ủy, Phó Chủ tịch UBND TP. Huế Hoàng Hải Minh kiểm tra, đôn đốc tiến độ các khu tái định cư phục vụ dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam tại Phú Vang. Ảnh: Văn Bốn

Cơ hội để sắp xếp không gian đô thị & nông thôn

Đối với Huế - một thành phố di sản vốn nhạy cảm với các biến động về không gian cảnh quan - dự án này vừa đặt ra thách thức lớn, vừa mở ra cơ hội hiếm có để giải quyết một trong những vấn đề tồn đọng lâu dài: Quy hoạch nghĩa trang và cải thiện tập quán xây cất lăng mộ.

Theo quy hoạch đã công bố, đoạn đường sắt tốc độ cao đi qua địa bàn thành phố dài 95,1km, cắt qua 12 xã, phường, ảnh hưởng đến khoảng 825ha đất và hơn 8.100 hộ dân. Đáng chú ý, có hơn 10.000 ngôi mộ nằm trong phạm vi ảnh hưởng; trong đó 6.850 ngôi mộ và 900 hộ dân buộc phải di dời. Để chuẩn bị cho công tác giải phóng mặt bằng, thành phố đã cắm mốc toàn tuyến và quy hoạch 22 khu tái định cư cùng 6 khu nghĩa trang mới nhằm phục vụ di dời mộ táng.

Con số 6.850 ngôi mộ phải di dời không phải nhỏ. Nhưng chính quy mô đó lại mở ra một cơ hội chưa từng có, nếu Huế biết chuyển hóa thách thức thành động lực cho một chiến lược rộng lớn hơn: Tái cấu trúc tập quán chôn cất, tiết kiệm đất đai và hướng đến mô hình nghĩa trang xanh - văn minh - bền vững. Vì vậy, dù dự án có diện tích lớn, tác động mạnh, nhưng là cơ hội vàng để sắp xếp lại không gian đô thị và nông thôn.

Một trong những vấn đề của Huế là vấn nạn lăng mộ đẹp, công phu nhưng lãng phí quỹ đất và gây áp lực lớn cho sự phát triển.

Không phải ngẫu nhiên mà Huế, với truyền thống tôn trọng tổ tiên và ảnh hưởng của văn hóa Nho giáo, có nhiều lăng mộ quy mô lớn. Từ thời các chúa Nguyễn, vua Nguyễn đến các gia tộc quý tộc, văn hóa xây lăng mộ đã trở thành nét đặc thù. Tuy nhiên, theo thời gian, mô hình này lan rộng sang cả người dân bình thường: Mộ đẹp, lớn, “hoành tráng” được xem là thể hiện lòng hiếu đạo và vị thế của gia đình. Không ít nghĩa trang ở Huế hiện nay được ví như “những thành phố thu nhỏ”, tiêu biểu như làng An Bằng, trong khi kinh tế của nhiều gia đình còn khó khăn.

Hệ quả không chỉ là lãng phí quỹ đất, mà còn ảnh hưởng đến quy hoạch tổng thể, giảm sức hấp dẫn đầu tư, ảnh hưởng đến môi trường - sinh thái và tạo ra gánh nặng cho công tác quản lý đô thị. Vì vậy, dự án đường sắt tốc độ cao vô hình trung tạo ra một lực đẩy quan trọng: làm lại từ đầu, quy hoạch lại bài bản 6 khu nghĩa trang mới theo chuẩn mực hiện đại, văn minh, tôn trọng văn hóa nhưng giảm tối đa sự phô trương, tốn kém. Và sáng kiến xây dựng các nghĩa trang xanh có thể xem là hướng tiếp cận mới, phù hợp xu thế phát triển bền vững.

Bước đi mang tính chiến lược, đột phá

Trên thế giới, mô hình nghĩa trang xanh (green cemetery) hay nghĩa trang công viên (memorial park) không còn xa lạ. Đây là dạng nghĩa trang hướng đến tối ưu quỹ đất, hạn chế bê tông hóa, giảm tác động cảnh quan, đồng thời tạo không gian sinh thái cho cộng đồng.

Một nghĩa trang xanh thường có các đặc điểm: Ngôi mộ đơn giản, có kích thước nhỏ, thống nhất. Đường đi, hệ thống cây xanh, thảm cỏ được quy hoạch như công viên. Không xây lăng lớn, hạn chế tường bao, lăng mộ kiên cố. Khu tưởng niệm chung được thiết kế trang nhã, tôn nghiêm. Khuyến khích hình thức hỏa táng hoặc chôn cất tiết kiệm đất. Không gian tổng thể gần gũi, nhẹ nhàng, hòa với thiên nhiên.

Nếu 6 khu nghĩa trang mới của thành phố được xây dựng theo mô hình này, đây sẽ là cú đột phá quan trọng. Không chỉ giải quyết bài toán di dời mộ táng của đường sắt tốc độ cao, mà còn tạo tiền lệ và mô hình mẫu để Huế tiến tới: Tái cấu trúc các khu nghĩa địa, nghĩa trang cũ; giảm tình trạng xây cất lăng mộ phô trương, lãng phí; giải phóng quỹ đất đẹp cho phát triển kinh tế - xã hội. Đồng thời, cải thiện cảnh quan vùng đồng bằng - đầm phá vốn rất đặc trưng của Huế; hướng tới tiêu chí đô thị sinh thái - thành phố xanh. Vì vậy, nhìn ở góc độ khác, tuyến đường sắt tốc độ cao lại là một cú hích để chỉnh trang cảnh quan đồng bằng và đầm phá Huế.

Đoạn đường sắt tốc độ cao đi qua Huế chủ yếu trải dài trên vùng đồng bằng, ruộng lúa, đất ven phá Tam Giang - Cầu Hai. Nếu các khu nghĩa trang cũ được dọn dẹp, di dời và thay thế bằng những không gian xanh được tổ chức tốt, tuyến đường sắt tốc độ cao sẽ đi xuyên qua một không gian thoáng đãng, xanh mát, thể hiện đúng tinh thần “Huế - thành phố xanh, thành phố di sản”. Đây là cơ hội để Huế tạo một bộ mặt cảnh quan mới ở khu vực ngoại vi.

Nhiều chuyên gia quy hoạch nhận định: Nếu không tận dụng cơ hội này, Huế sẽ rất khó giải quyết vấn đề “mộ hóa đất đai” - một tồn đọng kéo dài hàng chục năm.

Từ quy hoạch nghĩa trang xanh đến thay đổi tập quán văn hóa: Điều kiện tiên quyết. Tuy nhiên, để mô hình nghĩa trang xanh thành công, Huế phải song hành giải pháp hạ tầng và giải pháp văn hóa - xã hội.

Việc thay đổi tập quán xây cất lăng mộ, từ bỏ tư duy “mồ mả hoành tráng mới là hiếu đạo”, phải được thực hiện bằng:

Truyền thông - giáo dục cộng đồng: Tuyên truyền về lợi ích của nghĩa trang xanh; nêu rõ tác hại của việc xây lăng mộ lớn, lãng phí đất, phá vỡ cảnh quan, tốn kém tài chính; tạo sự đồng thuận trong cộng đồng trước khi triển khai.

Hệ thống chính sách - quy chuẩn mới: Ban hành quy định về kích thước mộ, kiến trúc mộ; cấm xây lăng mộ quy mô lớn ở các nghĩa trang tập trung; khuyến khích hình thức hỏa táng và hỗ trợ kinh phí cho người dân di dời mộ đúng chuẩn.

Nêu gương - định hướng thẩm mỹ: Huế có bề dày văn hóa, tinh tế trong thẩm mỹ. Chính vì vậy, cần xây dựng các mẫu mộ chuẩn - đẹp - giản dị, mang tinh thần Huế, để người dân thấy lựa chọn văn minh cũng có thể đầy tính nhân văn và trang trọng.

Quy hoạch tổng thể lâu dài: Từ 6 nghĩa trang mới, Huế có thể mở rộng thành chiến lược 10 - 20 năm để: Dần dần di dời, thu gọn các nghĩa trang lộn xộn; biến các vùng đất đẹp ven phá thành quỹ đất phát triển dịch vụ, du lịch, nông nghiệp sạch; đồng thời giảm ô nhiễm môi trường, đặc biệt ở các khu vực nước ngầm.

Đây chính là một sự thay đổi lớn và đúng thời điểm.

Phan Thanh Hải