Có nên dùng nhân sâm hằng ngày?

ThS.BS. Nguyễn Quang Dương, Khoa Ngoại, Bệnh viện Tuệ Tĩnh cho biết, nhân sâm có vị ngọt, hơi đắng, tính hơi ôn, quy vào các kinh Tỳ, Phế và Tâm. Nhân sâm có tác dụng đại bổ nguyên khí, bổ tỳ, bổ phế, sinh tân chỉ khát, an thần ích trí.

1. Giá trị của nhân sâm

Theo y học cổ truyền: Nhân sâm thường được dùng trong các trường hợp cơ thể suy nhược sau ốm nặng; mệt mỏi kéo dài, ăn kém, sụt cân; người cao tuổi suy giảm thể lực; khí hư với biểu hiện mệt mỏi, khó thở, tự ra mồ hôi; hỗ trợ phục hồi sau phẫu thuật hoặc bệnh mạn tính theo chỉ định của thầy thuốc.

Tuy nhiên, y học cổ truyền cũng nhấn mạnh nguyên tắc "biện chứng luận trị", nghĩa là không phải ai cũng thích hợp dùng nhân sâm. Việc sử dụng cần căn cứ vào thể trạng và bệnh lý cụ thể.

Theo y học hiện đại: Các nghiên cứu cho thấy nhân sâm, đặc biệt là nhân sâm châu Á (Panax ginseng), chứa nhiều hoạt chất sinh học như ginsenosides, polysaccharides, peptide, polyacetylenes và các hợp chất chống oxy hóa.

Một số tác dụng đã được nghiên cứu gồm: Hỗ trợ giảm mệt mỏi ở một số đối tượng; góp phần cải thiện chức năng miễn dịch; hỗ trợ tăng khả năng tập trung và chức năng nhận thức ở mức độ nhất định; có đặc tính chống oxy hóa và chống viêm; có thể hỗ trợ kiểm soát đường huyết ở người đái tháo đường type 2 nhưng không thay thế thuốc điều trị.

Tuy nhiên, bằng chứng hiện nay chưa đủ để khẳng định nhân sâm có thể phòng ngừa ung thư, kéo dài tuổi thọ hay chữa khỏi các bệnh mạn tính. Hiệu quả còn phụ thuộc vào loại nhân sâm, liều lượng, thời gian sử dụng và từng đối tượng.

Nhân sâm có tác dụng đại bổ nguyên khí, bổ tỳ, bổ phế.

2. Nhân sâm có thể dùng hằng ngày không?

ThS.BS. Nguyễn Quang Dương khuyến cáo người dân không nên tự ý sử dụng nhân sâm hằng ngày trong thời gian dài nếu không có chỉ định của bác sĩ hoặc thầy thuốc y học cổ truyền.

Đối với người khỏe mạnh, chế độ dinh dưỡng cân đối, ngủ đủ giấc và vận động hợp lý vẫn là nền tảng quan trọng hơn so với việc phụ thuộc vào các vị thuốc bổ. Việc sử dụng nhân sâm kéo dài có thể không mang lại lợi ích tương xứng, thậm chí gây tác dụng không mong muốn ở một số người.

Trong thực hành lâm sàng, khi cần sử dụng nhân sâm để bồi bổ cơ thể, thầy thuốc thường chỉ định theo từng đợt, đánh giá đáp ứng rồi mới quyết định có tiếp tục hay không, thay vì dùng liên tục nhiều tháng hoặc nhiều năm.

Nếu dùng quá liều hoặc kéo dài, một số người có thể bị mất ngủ, bồn chồn, kích thích; đau đầu; tim đập nhanh; tăng hoặc dao động huyết áp; khô miệng; rối loạn tiêu hóa như buồn nôn, tiêu chảy. Đã có một số báo cáo mô tả hội chứng lạm dụng nhân sâm (ginseng abuse syndrome) với biểu hiện căng thẳng thần kinh, mất ngủ và tăng huyết áp ở người dùng liều cao trong thời gian dài.

Một số đối tượng cần thận trọng hoặc không nên sử dụng nếu chưa có chỉ định của bác sĩ gồm: Người đang sốt hoặc mắc bệnh nhiễm trùng cấp tính; người tăng huyết áp chưa kiểm soát tốt; người mất ngủ kéo dài; phụ nữ có thai và đang cho con bú; trẻ em nếu không có chỉ định chuyên môn; người đang mắc bệnh tự miễn cần được bác sĩ đánh giá trước khi dùng.

Ngoài ra, nhân sâm có thể làm thay đổi tác dụng của một số thuốc như: Thuốc chống đông máu (ví dụ warfarin); thuốc điều trị đái tháo đường do có thể làm hạ đường huyết; một số thuốc chống trầm cảm nhóm MAOI; có thể ảnh hưởng đến tác dụng của một số thuốc điều trị tăng huyết áp; thuốc kích thích thần kinh và một số thực phẩm chức năng khác. Vì vậy, người đang điều trị bệnh mạn tính cần thông báo với bác sĩ trước khi sử dụng nhân sâm.

3. Dùng nhân sâm thế nào cho hợp lý?

Để sử dụng nhân sâm an toàn, ThS.BS. Nguyễn Quang Dương lưu ý:

Chỉ dùng khi thực sự cần và có chỉ định phù hợp.
Không tự ý tăng liều với mong muốn đạt hiệu quả nhanh hơn.
Ưu tiên sử dụng theo từng đợt thay vì liên tục quanh năm.
Không dùng vào buổi tối nếu xuất hiện mất ngủ.
Lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, đạt tiêu chuẩn chất lượng.
Kết hợp chế độ ăn uống lành mạnh, tập luyện và nghỉ ngơi hợp lý thay vì phụ thuộc vào nhân sâm.

Nhân sâm là vị thuốc quý, có giá trị trong hỗ trợ điều trị và phục hồi sức khỏe khi được sử dụng đúng đối tượng, đúng liều lượng và đúng thời điểm. Tuy nhiên, đây không phải là "thần dược" để dùng hằng ngày cho mọi người. Việc lạm dụng nhân sâm không những không làm cơ thể khỏe hơn mà còn có thể gây tác dụng bất lợi hoặc tương tác với thuốc đang sử dụng. Trước khi dùng nhân sâm thường xuyên, đặc biệt ở người cao tuổi hoặc người mắc bệnh mạn tính, nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc thầy thuốc y học cổ truyền.