Có nên tách kỳ thi 2 trong 1, giải pháp nào chặn đứng gian lận thi cử?

Tại phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét báo cáo công tác dân nguyện tháng 6, đề cập vụ việc điểm thi ở Tuyên Quang, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội Nguyễn Đắc Vinh cho rằng, việc duy trì kỳ thi "2 trong 1" nhiều năm qua chủ yếu nhằm giảm chi phí và gánh nặng cho xã hội. Tuy nhiên, cách làm này cũng đã bộc lộ không ít bất cập.

Theo ông Vinh, các thí sinh tham dự kỳ thi với mục tiêu đạt kết quả cao để tuyển vào trường đại học. Đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến tiêu cực. Vì vậy, ông đề nghị cần nghiên cứu phương án tách kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học.

TS Sái Công Hồng, chuyên gia khảo thí, cho rằng cơ quan quản lý đã nhiều lần khẳng định kỳ thi tốt nghiệp THPT có mục đích chính là đánh giá việc hoàn thành Chương trình giáo dục phổ thông, còn các cơ sở giáo dục đại học được thực hiện quyền tự chủ trong tuyển sinh.

Xét về bản chất pháp lý, theo quy định của Luật Giáo dục, đây vẫn là kỳ thi tốt nghiệp THPT.

Nếu các trường đại học không sử dụng kết quả kỳ thi tốt nghiệp THPT để xét tuyển thì kỳ thi này sẽ hoàn toàn thực hiện đúng chức năng là tập trung công nhận học sinh hoàn thành chương trình giáo dục phổ thông. Do đó, chưa cần bàn đến tách thành các kỳ thi khác nhau. Điều quan trọng là làm thế nào để kỳ thi được tổ chức đảm bảo nghiêm minh, hiệu quả.

Khi tín hiệu trao đổi bài thi không còn giá trị

Kỳ thi Tốt nghiệp THPT có ngân hàng câu hỏi đủ lớn và được chuẩn hóa, hệ thống có thể sinh đề riêng cho từng thí sinh hoặc tạo nhiều phiên bản đề tương đương về nội dung, độ khó và năng lực cần đánh giá. Mỗi thí sinh có thể làm một tổ hợp câu hỏi khác nhau, thứ tự câu hỏi và phương án trả lời cũng được ngẫu nhiên hóa. Khi đó, việc nhìn bài, trao đổi đáp án hoặc sử dụng tín hiệu trong phòng thi sẽ trở nên rất khó thực hiện và hầu như không còn giá trị.

Thi trên máy tính còn giúp quản lý chặt chẽ thời gian làm bài, ghi nhận toàn bộ thao tác của thí sinh, phát hiện những biểu hiện bất thường và giảm các rủi ro trong quá trình in sao, vận chuyển, bảo quản, thu nhận và chấm bài thi.

Năm 2026, Kỳ thi Tốt nghiệp THPT xảy ra 2 vụ gian lận thi gây xôn xao dư luận.

Nếu hạ tầng cho phép tổ chức nhiều đợt thi trong năm, phương thức này còn góp phần giảm quy mô thí sinh tập trung trong cùng một thời điểm, từ đó giảm áp lực tổ chức và nâng cao khả năng kiểm soát kỳ thi.

Tuy nhiên, thi trên máy tính chỉ thực sự công bằng khi có đủ hạ tầng, thiết bị dự phòng, đường truyền ổn định, ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa và quy trình xử lý sự cố rõ ràng.

Không nên hiểu đơn giản rằng chuyển câu hỏi từ giấy lên màn hình là đã đổi mới phương thức thi. Nếu mọi thí sinh vẫn làm cùng một bộ câu hỏi trong cùng thời điểm thì nhiều nguy cơ gian lận vẫn tồn tại.

Trong điều kiện chưa thể triển khai thi trên máy tính trên phạm vi toàn quốc, cần thực hiện đồng thời các giải pháp chuyển tiếp đối với kỳ thi trên giấy. Bản chất của vấn đề vẫn phải được xem xét từ mục đích của kỳ thi.

Đại học không đứng ngoài cuộc, tăng câu hỏi gốc

Nếu kết quả kỳ thi tốt nghiệp THPT vẫn được các trường đại học sử dụng để xét tuyển thì các trường không thể chỉ tiếp nhận kết quả mà cần tham gia thực chất vào các khâu xây dựng đề thi, tổ chức thi, giám sát, chấm thi và hậu kiểm. Mức độ tham gia phải tương xứng với mức độ sử dụng và trách nhiệm đối với kết quả tuyển sinh.

Các điểm thi cần được tổ chức theo cụm liên trường một cách hợp lý, bố trí xen kẽ thí sinh của nhiều trường và tăng cường giám sát chéo.

Mặt khác, Bộ GD&ĐT cũng cần điều chỉnh quy chế để trộn thí sinh một cách hợp lý. Không nên để học sinh của một trường tập trung quá đông tại chính trường mình, dưới sự coi thi của những cán bộ có quan hệ quen biết trực tiếp. Việc phân công cán bộ coi thi, thanh tra, chấm thi và các vị trí trọng yếu cũng cần được ngẫu nhiên hóa, luân chuyển và kiểm soát chéo.

Trong năm tới, nếu vẫn thi trên giấy thì pháp kỹ thuật quan trọng nhất là tăng mạnh số lượng câu hỏi gốc để tạo ra nhiều phiên bản đề thi thực sự khác nhau. Việc chỉ đảo thứ tự câu hỏi hoặc đảo vị trí các phương án trả lời chưa đủ để ngăn chặn trao đổi bài, bởi nội dung câu hỏi giữa các mã đề vẫn giống nhau. Thí sinh vẫn có thể trao đổi theo nội dung hoặc theo những quy ước đã chuẩn bị trước.

Muốn hạn chế gian lận hiệu quả, các phiên bản đề phải khác nhau ở chính câu hỏi gốc nhưng vẫn tương đương về cấu trúc nội dung, độ khó, mức độ nhận thức và năng lực cần đánh giá.

Trong cùng một phòng thi, các thí sinh ngồi gần nhau nên làm những tổ hợp câu hỏi khác nhau. Khi đó, ngay cả khi có thể nhìn bài hoặc trao đổi thì đáp án của người này cũng không có nhiều giá trị đối với người khác.

Để thực hiện được điều này, cần xây dựng ngân hàng câu hỏi đủ lớn, có ma trận đề rõ ràng và có dữ liệu kiểm định chất lượng từng câu hỏi.

Các câu hỏi phải được phân loại theo nội dung, mức độ khó, độ phân biệt và năng lực cần đo. Phần mềm sinh đề cần bảo đảm mỗi phiên bản có cấu trúc và độ khó tương đương, tránh tình trạng một số thí sinh vô tình nhận đề khó hơn hoặc dễ hơn đáng kể.

Cùng với đó, cần sử dụng camera giám sát có lưu trữ dữ liệu, chuẩn hóa sơ đồ phòng thi, kiểm soát thiết bị điện tử và xây dựng cơ chế hậu kiểm bằng phân tích thống kê.

Có thể phân tích mức độ giống nhau bất thường trong chuỗi đáp án, các nhóm thí sinh có kết quả tương đồng bất thường, sự chênh lệch giữa điểm thi và quá trình học tập, hoặc những phòng thi có phổ điểm khác biệt lớn so với mặt bằng chung. Phân tích thống kê không tự động chứng minh gian lận, nhưng là căn cứ quan trọng để xác định các trường hợp cần kiểm tra sâu hơn.

Như vậy, thi trên máy tính với ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa và đề thi cá thể hóa là định hướng tốt nhất về lâu dài. Trong thời gian chưa đủ điều kiện triển khai, giải pháp khả thi nhất là kết hợp tổ chức điểm thi theo cụm liên trường, tăng cường sự tham gia của các trường đại học, giám sát chéo và đặc biệt là tạo nhiều phiên bản đề khác nhau từ các câu hỏi gốc khác nhau.

Mục tiêu không chỉ là phát hiện và xử lý gian lận sau khi xảy ra, mà quan trọng hơn là thiết kế kỳ thi sao cho việc gian lận rất khó thực hiện và không đem lại lợi ích đáng kể.

Chấm thi là mắt xích có nguy cơ gian lận cao

Khâu chấm thi cũng phải được coi là một mắt xích có nguy cơ cao, không thể chỉ tập trung chống gian lận trong phòng thi.

Đối với bài thi trắc nghiệm, toàn bộ quá trình tiếp nhận, bảo quản, quét phiếu trả lời, nhận dạng dữ liệu, ghép mã đề, đối chiếu đáp án và xuất kết quả phải được kiểm soát bằng nhật ký điện tử, camera và cơ chế phân quyền chặt chẽ. Không một cá nhân hoặc một nhóm nhỏ nào được đồng thời kiểm soát toàn bộ chuỗi xử lý dữ liệu.

Bài thi cần được đánh phách hoặc mã hóa trước khi chấm; dữ liệu nhận dạng thí sinh phải được tách khỏi dữ liệu bài làm. Việc quét phiếu nên được thực hiện ít nhất hai lượt độc lập hoặc có cơ chế đối soát tự động giữa ảnh quét gốc và dữ liệu đã nhận dạng.

Thời gian tới, cần chuyển hướng thi trên máy tính.

Các phiếu có dấu hiệu tẩy xóa, tô mờ, nhận dạng không chắc chắn hoặc có thay đổi bất thường phải được đưa vào danh sách kiểm tra riêng, có biên bản và sự chứng kiến của nhiều thành phần.

Phần mềm chấm thi phải được kiểm định trước kỳ thi, khóa phiên bản và kiểm soát mã nguồn, cấu hình, đáp án cũng như lịch sử thao tác.

Các lần đăng nhập, sửa dữ liệu, cập nhật đáp án, ghép mã đề hoặc xuất kết quả đều phải được lưu vết đầy đủ. Sau khi chấm xong cần đối chiếu tổng số bài thi, số phiếu quét, số bản ghi dữ liệu và danh sách thí sinh để phát hiện thiếu, thừa hoặc trùng lặp.

Đối với bài thi tự luận, cần thực hiện chấm độc lập ít nhất hai vòng, bảo đảm giám khảo không biết danh tính, trường học của thí sinh. Bài có mức chênh lệch điểm vượt ngưỡng phải được chấm lần thứ ba hoặc đưa ra tổ thống nhất. Việc nhập điểm cũng cần được thực hiện độc lập, đối soát hai lần và lưu vết mọi thay đổi.

Khâu phúc khảo phải sử dụng lại ảnh quét hoặc bài thi gốc đã được niêm phong, không dựa đơn thuần vào dữ liệu điểm đã nhập trước đó. Mọi trường hợp thay đổi điểm phải xác định rõ nguyên nhân: lỗi nhận dạng, lỗi ghép mã đề, lỗi nhập điểm, lỗi đáp án hay sai sót trong chấm. Việc thay đổi điểm phải có biên bản, chữ ký của các thành phần chịu trách nhiệm và được công khai theo nguyên tắc bảo vệ thông tin cá nhân.

Sau chấm thi, cần phân tích thống kê để phát hiện các dấu hiệu bất thường như nhiều bài có chuỗi đáp án giống nhau ở mức khó giải thích, một phòng thi có phổ điểm lệch lớn so với mặt bằng, kết quả tăng đột biến hoặc có sự tập trung bất thường ở một số mã đề. Phân tích thống kê không tự động chứng minh gian lận, nhưng là căn cứ quan trọng để xác định những trường hợp cần hậu kiểm.