Cơ quan thuế trấn an nỗi lo truy thu thuế của hộ kinh doanh

Từ ngày 1/1/2026, hàng triệu hộ kinh doanh trên cả nước sẽ chính thức chuyển từ phương thức nộp thuế khoán sang kê khai theo quy định mới của Luật Quản lý thuế và các nghị quyết của Quốc hội. Đây là bước chuyển lớn trong quản lý thuế đối với khu vực kinh tế hộ, đồng thời cũng khiến không ít hộ kinh doanh phát sinh tâm lý lo ngại: doanh thu kê khai thực tế tăng cao so với mức khoán nhiều năm trước có dẫn tới bị truy thu, kiểm tra hay xử phạt hay không.

Trước những băn khoăn này, Cục Thuế (Bộ Tài chính) đã có công văn số 307 gửi thuế các tỉnh, thành phố, khẳng định rõ nguyên tắc không hồi tố xử lý vi phạm đối với hộ kinh doanh chuyển từ khoán sang kê khai. Đồng thời, cơ quan thuế tại các địa phương cũng tích cực đưa ra nhiều lưu ý cụ thể để hộ kinh doanh, đặc biệt là nhóm có doanh thu 500 triệu đồng/năm trở xuống, thực hiện đúng và an toàn.

KHÔNG XỬ LÝ HỒI TỐ VI PHẠM VỀ THUẾ

Theo Cục Thuế, đối với các hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh đã nộp thuế theo phương thức khoán trong năm 2025 trở về trước và đã được cơ quan thuế ấn định doanh thu, xác định mức thuế khoán theo đúng quy định pháp luật, khi chuyển sang hình thức kê khai thuế từ ngày 1/1/2026, cơ quan thuế sẽ không thực hiện kiểm tra thuế và không sử dụng doanh thu kê khai năm 2026 để xử lý hồi tố.

Nội dung này áp dụng kể cả trường hợp hộ kinh doanh có thay đổi về quy mô sản xuất, kinh doanh, dẫn đến doanh thu năm 2026 tăng hoặc giảm từ 50% trở lên so với mức khoán trước đây. Nói cách khác, việc doanh thu kê khai thực tế cao hơn đáng kể so với doanh thu khoán các năm trước không phải căn cứ để truy thu hay xử phạt đối với nghĩa vụ thuế đã hoàn thành trong quá khứ.

Cục Thuế cho biết nguyên tắc này được xây dựng trên cơ sở các quy định pháp luật hiện hành, trong đó có Điều 51 Luật Quản lý thuế, khoản 4 Điều 9 Nghị định số 125/2020/NĐ-CP và khoản 4 Điều 5 Nghị quyết số 198/2025/QH15 của Quốc hội – đều khẳng định không áp dụng hồi tố các quy định pháp luật để xử lý bất lợi cho hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh.

Lãnh đạo Cục Thuế cũng nhiều lần nhấn mạnh, trong giai đoạn đầu chuyển đổi mô hình quản lý thuế, ngành thuế sẽ tập trung vào hướng dẫn, hỗ trợ, nhắc nhở, thay vì kiểm tra, xử phạt. Các sai sót ban đầu của hộ kinh doanh chủ yếu xuất phát từ việc bỡ ngỡ, thiếu kinh nghiệm hoặc lỗi kỹ thuật, không phải hành vi cố ý vi phạm.

Tuy nhiên, Cục Thuế lưu ý rõ: nguyên tắc không xử lý hồi tố không áp dụng đối với các trường hợp gian lận, che giấu doanh thu. Nếu cơ quan chức năng phát hiện hộ kinh doanh có hành vi cố tình khai man, trốn thuế, hộ kinh doanh vẫn sẽ bị xử phạt theo Nghị định số 125/2020/NĐ-CP; trường hợp nghiêm trọng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội trốn thuế theo Điều 200 Bộ luật Hình sự.

Cụ thể, vi phạm hành chính về thuế, hóa đơn có thể bị phạt cảnh cáo hoặc tiền. Mức phạt tiền tối đa tới 200 triệu đồng với tổ chức, 100 triệu đồng với cá nhân vi phạm thủ tục thuế; 100 triệu đồng với tổ chức, 50 triệu đồng với cá nhân vi phạm hóa đơn. Hành vi khai sai bị phạt 20% số thuế thiếu, trốn thuế phạt 1-3 lần số tiền thuế trốn.

Ngoài phạt tiền, họ có thể bị đình chỉ hoạt động in hóa đơn. Người vi phạm buộc nộp đủ thuế thiếu, thuế trốn, tiền chậm nộp, điều chỉnh kê khai, thực hiện đúng quy định về hóa đơn và nộp lại khoản lợi bất hợp pháp. Mức phạt cụ thể xác định theo mức trung bình của khung, điều chỉnh tăng hoặc giảm 10% cho mỗi tình tiết, hộ kinh doanh áp dụng mức phạt như cá nhân. Trường hợp nghiêm trọng có thể bị xử lý hình sự về tội trốn thuế.

HỘ KINH DOANH CÓ DOANH THU DƯỚI 500 TRIỆU ĐỒNG LƯU Ý

Theo quy định hiện hành, hộ kinh doanh có doanh thu năm từ 500 triệu đồng trở xuống không thuộc diện phải nộp thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập cá nhân. Tuy nhiên, việc được miễn thuế không đồng nghĩa với “không cần quan tâm” đến nghĩa vụ kê khai và quản lý doanh thu. Cơ quan thuế đã đưa ra 6 lưu ý quan trọng mà nhóm hộ kinh doanh này cần đặc biệt ghi nhớ.

Thứ nhất, không phải nộp thuế nhưng vẫn phải theo dõi và kê khai doanh thu. Cơ quan thuế chỉ quản lý trên cơ sở doanh thu bán ra, không yêu cầu hộ kinh doanh tính toán lãi, lỗ như doanh nghiệp. Hộ kinh doanh bán được bao nhiêu thì ghi nhận bấy nhiêu, kê khai trung thực sẽ không bị truy thu.

Thứ hai, sổ sách kế toán rất đơn giản. Theo Thông tư 152/2025/TT-BTC có hiệu lực từ 1/1/2026, hộ kinh doanh doanh thu từ 500 triệu đồng trở xuống chỉ cần có sổ theo dõi doanh thu bán ra, ghi theo ngày, tuần hoặc tháng. Các sổ như tồn kho, chi phí hay sổ kế toán chi tiết như doanh nghiệp không bắt buộc.

Thứ ba, không bắt buộc có hóa đơn đầu vào, nhưng vẫn nên lưu giữ hóa đơn, chứng từ mua hàng. Việc này giúp chứng minh nguồn gốc hàng hóa hợp pháp, tránh rủi ro khi cơ quan quản lý thị trường hoặc công an kinh tế kiểm tra, đồng thời thuận lợi khi cần giải trình.

Thứ tư, doanh thu - hóa đơn - giải trình phải logic, phù hợp thực tế. Trường hợp hộ kinh doanh mua vào nhiều nhưng doanh thu bán ra lại ghi nhận quá thấp, số liệu bất thường, cơ quan thuế có thể mời giải trình. Nếu không giải trình được, nguy cơ bị truy thu là hoàn toàn có thể xảy ra.

Thứ năm, thanh toán càng minh bạch càng an toàn. Pháp luật không cấm thanh toán tiền mặt, nhưng chuyển khoản ngân hàng, ghi rõ nội dung giao dịch như mua hàng, thuê nhà, tiền điện nước… sẽ giúp hộ kinh doanh dễ chứng minh, đối chiếu khi cần.

Thứ sáu, không bắt buộc sử dụng hóa đơn điện tử, nhưng nếu khách hàng có nhu cầu, hộ kinh doanh có quyền đề nghị cơ quan thuế cấp hóa đơn điện tử theo từng lần phát sinh. Việc này là quyền lợi hợp pháp, không phụ thuộc vào việc hộ kinh doanh có thuộc diện phải nộp thuế hay không.

Ngoài ra, cơ quan thuế cũng lưu ý, hộ kinh doanh không bắt buộc phải mua phần mềm bán hàng hay phần mềm kê khai thuế. Việc kê khai, nộp thuế có thể thực hiện miễn phí trên các hệ thống điện tử của ngành thuế như eTax, dịch vụ công trực tuyến.

Trong bối cảnh từ năm 2026, toàn bộ hộ kinh doanh chuyển sang phương thức kê khai, thông điệp xuyên suốt của ngành thuế là không hồi tố xử phạt, không làm khó người nộp thuế, nhưng đồng thời yêu cầu hộ kinh doanh kê khai trung thực, minh bạch và tuân thủ đúng quy định. Hiểu đúng chính sách, làm đúng ngay từ đầu sẽ giúp hộ kinh doanh giảm áp lực, tránh rủi ro pháp lý và yên tâm hoạt động trong giai đoạn chuyển đổi quan trọng này.

Hà Linh