Cơ sở y tế - tuyến đầu trong thực thi chính sách phòng, chống tác hại của thuốc lá

Thuốc lá vẫn là gánh nặng lớn đối với sức khỏe cộng đồng

Theo ThS Bùi Thị Thu Hà - Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá, mặc dù tỷ lệ hút thuốc ở nam giới Việt Nam đã giảm từ 47,4% năm 2010 xuống còn 38,9% năm 2023, Việt Nam vẫn nằm trong nhóm các quốc gia có tỷ lệ nam giới hút thuốc cao trên thế giới.

Theo thống kê, thuốc lá gây ra khoảng 103.000 ca tử vong mỗi năm, trong đó có hơn 84.500 trường hợp tử vong do hút thuốc chủ động và gần 18.800 trường hợp tử vong do hút thuốc thụ động.

Bác sĩ thăm khám cho bệnh nhân điều trị ngộ độc do sử dụng thuốc lá điện tử.

Không chỉ ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, thuốc lá còn gây thiệt hại kinh tế khoảng 108.700 tỷ đồng mỗi năm, tương đương 1,14% GDP. Chi phí này bao gồm chi phí khám chữa bệnh, mất năng suất lao động và những tổn thất kinh tế - xã hội khác liên quan đến các bệnh do thuốc lá gây ra.

Đáng lo ngại, trong khi tỷ lệ hút thuốc ở người trưởng thành có xu hướng giảm thì việc sử dụng thuốc lá điện tử ở thanh thiếu niên lại tăng nhanh. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tăng cường các biện pháp phòng ngừa, đặc biệt trong nhóm trẻ em và thanh thiếu niên.

Cơ sở y tế giữ vai trò trung tâm trong phòng, chống tác hại thuốc lá

ThS Thu Hà cho biết, theo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, các cơ sở y tế là địa điểm cấm hút thuốc hoàn toàn, bao gồm cả trong nhà và toàn bộ khuôn viên. Đây không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là trách nhiệm xã hội của ngành y tế trong bảo vệ sức khỏe người bệnh, nhân viên y tế và cộng đồng.

Các chuyên gia cho rằng cơ sở y tế có vị trí đặc biệt trong công tác phòng, chống tác hại thuốc lá bởi đây là nơi người dân đặt niềm tin cao nhất vào các khuyến cáo sức khỏe. Một lời khuyên từ bác sĩ có thể làm tăng khả năng cai thuốc lá lên khoảng 1,7 lần so với trường hợp không được tư vấn.

Bên cạnh đó, với hàng chục triệu lượt khám chữa bệnh mỗi năm tại hàng nghìn cơ sở y tế trên cả nước, hệ thống y tế có cơ hội tiếp cận trực tiếp với số lượng lớn người hút thuốc lá để thực hiện sàng lọc, tư vấn và hỗ trợ cai nghiện. Đây được xem là cơ hội "không thể bỏ lỡ" trong công tác dự phòng và nâng cao sức khỏe cộng đồng.

Các cơ sở y tế cũng đóng vai trò gương mẫu trong xã hội. Một bệnh viện không khói thuốc gửi đi thông điệp mạnh mẽ rằng nghiện thuốc lá là một bệnh lý cần được can thiệp và điều trị, chứ không đơn thuần là một thói quen cá nhân.

Theo các quy định hiện hành, cơ sở y tế cần thực hiện đồng bộ nhiều nhiệm vụ nhằm bảo đảm hiệu quả công tác phòng, chống tác hại thuốc lá.

Trước hết là xây dựng môi trường không khói thuốc. Các cơ sở y tế phải đặt biển cấm hút thuốc tại các vị trí theo quy định như khu khám bệnh, buồng bệnh, nhà ăn, căng tin; thường xuyên kiểm tra, giám sát và xử lý các hành vi vi phạm. Đặc biệt, không được bố trí khu vực hút thuốc riêng trong bất kỳ phần nào của cơ sở y tế.

Nhiệm vụ quan trọng thứ hai là tư vấn và hỗ trợ cai nghiện thuốc lá. Các cơ sở y tế cần thực hiện sàng lọc tình trạng hút thuốc đối với người bệnh, áp dụng mô hình tư vấn cai thuốc theo nguyên tắc 5A gồm: hỏi, khuyên, đánh giá, hỗ trợ và theo dõi. Đồng thời, cần kết nối người bệnh với các dịch vụ hỗ trợ cai thuốc, đường dây tư vấn và các phác đồ điều trị phù hợp.

Song song với đó là công tác truyền thông, giáo dục sức khỏe. Cơ sở y tế cần tăng cường tuyên truyền về tác hại của thuốc lá cho người bệnh và người nhà; phát hành tài liệu, áp phích và các sản phẩm truyền thông nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng.

Một nhiệm vụ không kém phần quan trọng là giám sát, báo cáo và nâng cao năng lực cho nhân viên y tế. Các cơ sở y tế cần xây dựng hệ thống theo dõi việc thực hiện môi trường không khói thuốc, tổ chức tập huấn kỹ năng tư vấn cai thuốc và lồng ghép các chỉ tiêu phòng, chống tác hại thuốc lá vào hoạt động thi đua, đánh giá chất lượng đơn vị.

Ngoài ra, cơ sở y tế còn có trách nhiệm phối hợp với chính quyền địa phương và các cơ quan liên quan trong kiểm tra, giám sát, xử lý vi phạm, đồng thời tham gia đề xuất, hoàn thiện các chính sách phòng, chống tác hại thuốc lá trong thực tiễn.

Truyền thông về phòng chống tác hại của thuốc lá tại Bệnh viện đa khoa Trà Vinh.

Vai trò quyết định của người đứng đầu cơ sở y tế

Các quy định hiện hành xác định rõ trách nhiệm của người đứng đầu cơ sở y tế trong thực thi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Theo đó, lãnh đạo đơn vị phải đưa nội dung phòng, chống tác hại thuốc lá vào kế hoạch hoạt động thường xuyên; phân công đầu mối phụ trách; bố trí nguồn lực và tổ chức kiểm tra, giám sát việc thực hiện.

Người đứng đầu cũng có trách nhiệm tổ chức phổ biến quy định cho toàn thể cán bộ, nhân viên; triển khai các hoạt động đào tạo kỹ năng tư vấn cai thuốc; xây dựng quy trình xử lý vi phạm và thực hiện chế độ khen thưởng, kỷ luật phù hợp.

Theo các chuyên gia, cam kết của lãnh đạo là yếu tố quyết định thành công của mô hình cơ sở y tế không khói thuốc. Nếu thiếu sự chỉ đạo quyết liệt từ lãnh đạo, các quy định rất dễ bị hình thức hoặc thực hiện không đồng bộ.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các quốc gia như Singapore và Thái Lan đều xây dựng thành công mô hình cơ sở y tế không khói thuốc thông qua việc thực thi nghiêm các quy định cấm hút thuốc, lồng ghép tư vấn cai thuốc vào hoạt động khám chữa bệnh thường quy và đào tạo chuẩn hóa cho nhân viên y tế.

Tại Việt Nam, hệ thống pháp luật về phòng, chống tác hại thuốc lá đã tương đối đầy đủ. Thách thức hiện nay không nằm ở việc thiếu quy định mà là thực thi một cách nghiêm túc, đồng bộ và hiệu quả tại từng cơ sở y tế.

Việc xây dựng môi trường y tế không khói thuốc, tăng cường tư vấn cai nghiện và nâng cao trách nhiệm của mỗi cán bộ y tế không chỉ góp phần bảo vệ người bệnh mà còn giúp giảm gánh nặng bệnh tật, tiết kiệm chi phí điều trị và thúc đẩy phát triển bền vững của hệ thống y tế.