Cổ vật xóm Gành kể chuyện trăm năm

Nhà nhà chưng cổ vật

Con đường lát bằng đá cũ dẫn từ tỉnh lộ 621 về xóm chài Gành Cả, xã Đông Sơn, tỉnh Quảng Ngãi quanh co, khúc khuỷu.

Anh Tràng với chiếc đĩa có niên đại khoảng 500 năm.

Căn nhà anh Nguyễn Văn Vương, thôn Châu Thuận Biển như được phủ lên màu thời gian với những cái tô, cái chén, cái đĩa trưng bày trong ngăn tủ. Là người con lớn lên từ biển, bộ sưu tập cổ vật được anh tích cóp từ những phiên lặn biển.

Anh cho biết, ở làng chài này gần như nhà nào cũng có cổ vật. Người "nghèo" thì bộ sưu tập những bộ chén, bát, đĩa, bình hoa… tuổi đời vài ba trăm năm. Còn những "đại gia" thì sở hữu những món đồ trên 500 trăm năm. Có người còn sở hữu những cổ vật độc bản có giá trị cực lớn.

Bật mí về những cổ vật trong tủ, anh cho biết, phần lớn bộ sưu tập trong nhà được anh nhặt được dưới đáy biển. Phần nhiều do sóng biển cuốn trôi nằm rải rác xen lẫn trong cát, san hô. Cũng có cổ vật vô tình đi dạo ngoài bờ biển nhặt được.

"Ở đây nhà nào cũng có cổ vật cả. Có người sở hữu hàng trăm vật phẩm và giá trị rất lớn nhưng họ cất đi, còn những vật trưng bày có tuổi đời khoảng 300 năm họ trưng cho… đẹp nhà.

Có gia đình trước đây còn dùng tô, chén nhặt được dưới đáy biển mang về làm chén ăn cơm. Đến khi có người sưu tầm cổ vật đến dò la hỏi mua họ mới biết đang xài đồ quý và mau chóng mang đi cất", anh Vương kể.

Bộ sưu tập đồ sộ

Phía bên kia tường rào, căn nhà cấp 4 của anh Trương Tràng trông có vẻ bình dị như bao căn nhà nơi xóm biển, song đi vào bên trong, ai nấy đều choáng ngợp bởi bộ sưu tập cổ vật đồ sộ.

“Bảo tàng” cổ vật bên trong căn nhà anh Vương.

Hơn 300 hiện vật gốm sứ có từ thế kỷ XV-XVII được trưng bày trong chiếc tủ kính ngay phòng khách, trong đó có những cổ vật đã giám định có giá trị cao xuất xứ từ dòng gốm Chu Đậu có niên đại hơn 500 năm hay những chiếc chum, lọ hoa, tráp đựng phấn với niên đại 300-500 năm.

Trong số ấy, chiếc đĩa nhỏ được tráng men xanh trắng có niên đại thế kỷ XVII, bên trong họa tiết cá chép hóa rồng được anh Tràng tâm đắc nhất dù giá trị không lớn như những cổ vật khác. Bởi với anh, đó là "mòn quá" anh sưu tầm được một cách tình cờ.

Anh kể, trong chuyến đi biển cách đây gần 2 thập kỷ, có người báo ghe bên kia có nhặt được chiếc đĩa màu xanh rất đẹp. Nghĩ cũng như những chiếc đĩa, chiếc tô từng nhặt được nên anh không đoái hoài đến.

Cuối phiên biển, hai ghe cập mạn trò chuyện. Nhớ chuyện khi sáng nên tò mò xem, anh quá bất ngờ trước nước men của chiếc đĩa. Không thể bỏ qua, anh Tràng mạnh dạn đề xuất được đổi.

"Cứ nghĩ người nhặt được chiếc đĩa sẽ không nhượng lại. Nhưng rồi họ đồng ý với giao dịch là 4 can dầu máy, trị giá 4 triệu đồng. Nói thiệt hồi đó tôi không rành cổ vật và cũng không nghĩ chén tô dưới đáy biển lại có giá trị lớn", anh Tràng chia sẻ.

Lát cắt trăm năm

Ngược thời gian về năm 1999, lần đầu tiên tại vùng biển Gành Cả, ngư dân địa phương phát hiện một con tàu cổ nằm dưới đáy biển. Bên trong con tàu cổ không còn lành lặn là lớp lớp những chén, bát, bình hoa, đĩa… nằm ngổn ngang.

Nhiều cổ vật có niên đại hàng trăm năm được người dân tìm thấy ở vùng biển Gành Cả.

Thông tin về chiếc tàu mau chóng nhận được sự quan tâm của giới khảo cổ học và chính quyền. Ngay sau đó, cuộc tiếp xúc, khai quật được triển khai. Chiếc tàu gỗ dài 19m được tìm thấy ở độ sâu hơn 6m. Niên đại tàu cổ được xác định dựa vào hai đồng tiền Vạn Lịch thông bảo có từ khoảng năm 1573-1620.

TS Đoàn Ngọc Khôi, Phó giám đốc Bảo tàng Tổng hợp Quảng Ngãi cho biết, ngoài các cổ vật có niên đại hàng trăm năm, điểm chứng minh vùng biển Quảng Ngãi từng là nơi giao thương buôn bán sầm uất là đã tìm thấy bên trong tàu nhiều hộp chì đựng bột quế của vùng Trà Bồng (Quảng Ngãi), Trà My (Quảng Nam).

Rõ ràng, những mặt hàng này là hàng hóa để trao đổi đồ đồng, gốm sứ với thương buôn nước ngoài.

Những năm sau đó, nhiều tàu cổ khác được phát hiện. Riêng tàu cổ được phát hiện năm 2012 cho thấy tàu bị cháy trước khi chìm. Bên trong có tiền thời nhà Nguyên, có đồng tiền muộn nhất ở niên đại 1264-1295. Gốm sứ trên tàu thuộc đồ men ngọc celadon của lò Long Tuyền thế kỷ XIII và đồ gốm men nâu của các lò Phúc Kiến.

Trong đó, chiếc đĩa ngọc hình rồng độc bản được tìm thấy trong xác tàu cổ khai quật năm 2013 được trưng bày tại Bảo tàng tổng hợp Quảng Ngãi có niên đại thế kỷ XIII được xem là một trong những cổ vật có giá trị rất lớn về mặt khảo cổ.

Dấu tích con đường tơ lụa trên biển

Men theo bờ biển Gành Cả, xóm chài nằm khuất sâu được bao bọc bởi núi đồi và biển cả, người dân ở đây cho biết, làng còn có tên gọi khác là Vũng Tàu. Họ lý giải rằng, có thể từ thời xa xưa vùng biển này có độ sâu lớn, ít bão tố và là nơi thông với các sông bên trong nên dễ buôn bán.

Từ đó, các thương thuyền trên hải trình từ đại dương này sang đại dương kia đã ghé vào neo trú tạm để lấy nước ngọt, lương thực hoặc vào đây buôn bán và tạo sự nhộn nhịp tàu bè chật cứng nên mới có cái tên như vậy.

TS Đoàn Ngọc Khôi cho biết, tỉnh Quảng Ngãi có chiều dài bờ biển hơn 130km nhưng đã có đến có 4 vùng cửa biển, đây là điểm cập bến lý tưởng của các thương thuyền sau chặng hải hành dài từ vùng Hàng Châu (Trung Hoa) đi xuống vùng Biển Đông để trao đổi hàng hóa, lấy nước ngọt rồi tiếp tục đi xuống phía Nam hoặc những tàu thuyền đi từ phía Nam lên cập bến.

Việc có nhiều tàu cổ đắm kèm theo nhiều cổ vật chủ yếu là đồ sứ cho thấy nơi này từng là thương cảng nhộn nhịp, và cũng là vũng neo trú của tàu thuyền.

"Trong Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn ghi chép vùng Sa Kỳ (Bình Châu) có mức đóng thuế rất lớn, có thời điểm cao hơn Hội An (Quảng Nam) và Thị Nại (Bình Định). Việc này càng chứng minh rõ nét cho một bến thuyền sầm uất năm xưa", ông Khôi nhìn nhận.

Lê Đức