Có việc làm, nhưng đã có điểm tựa an sinh?

Trong bối cảnh chính sách bảo hiểm xã hội tiếp tục được hoàn thiện theo hướng mở rộng diện bao phủ, vấn đề đặt ra không chỉ là tăng số lượng người tham gia, mà còn phải tạo điều kiện để họ duy trì đóng góp và tích lũy quyền lợi khi thay đổi việc làm.

Có điểm tựa an sinh mới là cơ sở để người lao động yên tâm hơn trước những bất định của ngày mai. (Ảnh: Báo Nhân Dân)

Có việc làm chưa đồng nghĩa với có an sinh

Một người chạy xe công nghệ có thể làm việc đều đặn mỗi ngày, một người bán hàng trực tuyến có thể tạo ra thu nhập trong nhiều năm. Nhưng khi tuổi già đến hoặc khả năng lao động suy giảm, liệu họ đã có điểm tựa vững chắc về an sinh xã hội?

Sự phát triển của kinh tế số và các nền tảng cung ứng dịch vụ đang làm thay đổi hình thức tổ chức việc làm. Bên cạnh quan hệ lao động truyền thống, ngày càng phổ biến những công việc theo đơn hàng, nhiệm vụ hoặc thông qua ứng dụng công nghệ. Sự linh hoạt này tạo thêm cơ hội mưu sinh nhưng cũng đặt ra thách thức đối với hệ thống an sinh xã hội.

Theo thông tin công bố tại hội thảo về chính sách bảo hiểm xã hội cho lao động trên nền tảng số tháng 9/2026, các doanh nghiệp nền tảng tại Việt Nam được ước tính tạo cơ hội việc làm cho khoảng 2 triệu người. Khảo sát của Ngân hàng Thế giới đối với gần 5.000 lao động trên nhiều nền tảng cho thấy hơn 90% số người được khảo sát coi đây là nguồn thu nhập chính, nhưng chỉ khoảng một phần năm tham gia bảo hiểm xã hội. Dù không đại diện cho toàn bộ lao động nền tảng tại Việt Nam, kết quả khảo sát gợi mở khoảng cách đáng quan tâm giữa cơ hội tạo thu nhập và khả năng tiếp cận chính sách an sinh.

Theo Bảo hiểm xã hội Việt Nam, đến hết tháng 9/2026, cả nước có 22,64 triệu người tham gia bảo hiểm xã hội, gồm 20,05 triệu người tham gia bắt buộc và 2,59 triệu người tham gia tự nguyện. Những con số này phản ánh kết quả mở rộng diện bao phủ. Tuy nhiên, đối với người lao động thường xuyên thay đổi công việc hoặc có thu nhập không ổn định, việc duy trì đóng góp lâu dài vẫn có thể gặp khó khăn. Vì vậy, bên cạnh số người tham gia, khả năng duy trì tham gia cần được quan tâm khi đánh giá hiệu quả chính sách bảo hiểm xã hội.

Việc làm có thể thay đổi, quá trình tích lũy an sinh cần được duy trì

Thị trường lao động hiện đại cho phép một người chuyển đổi giữa làm công hưởng lương, tự kinh doanh và cung ứng dịch vụ trên nền tảng số. Sự dịch chuyển ấy tạo thêm cơ hội việc làm nhưng cũng đặt ra yêu cầu bảo đảm tính liên tục của quá trình tham gia bảo hiểm xã hội.

Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, đã tạo cơ sở pháp lý cho việc mở rộng diện bao phủ, đồng thời quy định về bảo lưu và tính thời gian đóng bảo hiểm xã hội để xác định quyền lợi của người tham gia theo quy định pháp luật. Như vậy, thay đổi công việc không đồng nghĩa với việc mất đi toàn bộ thời gian bảo hiểm xã hội đã tích lũy.

Tuy nhiên, bảo lưu thời gian đóng theo quy định pháp luật và duy trì đóng góp trên thực tế là hai vấn đề khác nhau. Một người từng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc khi làm việc tại doanh nghiệp có thể bảo lưu thời gian đã đóng sau khi nghỉ việc. Nhưng nếu chuyển sang công việc có thu nhập không ổn định và không tiếp tục tham gia, quá trình tích lũy sẽ bị gián đoạn, có thể ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng điều kiện hưởng các chế độ trong tương lai.

Sự phát triển của kinh tế số và các nền tảng cung ứng dịch vụ đang làm thay đổi hình thức tổ chức việc làm. (Ảnh: Báo Nhân Dân)

Đối với lao động nền tảng, thu nhập thường biến động theo số lượng đơn hàng, thời gian làm việc và nhu cầu thị trường. Khi phải cân đối giữa đóng bảo hiểm xã hội dài hạn với chi tiêu trước mắt, người lao động có thể gặp khó khăn trong việc duy trì tham gia. Bên cạnh đó, việc chuyển đổi giữa các hình thức bảo hiểm xã hội, tiếp cận thông tin và thực hiện thủ tục cũng có thể tạo ra những trở ngại nhất định.

Do đó, chính sách bảo hiểm xã hội cần thích ứng với đặc điểm việc làm và thu nhập ngày càng đa dạng, tạo điều kiện để người lao động tiếp tục tích lũy quyền lợi khi chuyển đổi nghề nghiệp.

Mở rộng diện bao phủ phải đi cùng khả năng duy trì tham gia

Bảo hiểm xã hội là chính sách dài hạn, trong đó người lao động đóng góp hôm nay để tạo lập sự bảo đảm cho tương lai. Vì vậy, quyết định tham gia và duy trì đóng góp không chỉ phụ thuộc vào khả năng tài chính, mà còn gắn với nhận thức về quyền lợi, sự thuận tiện của thủ tục và niềm tin đối với chính sách.

Theo Bảo hiểm xã hội Việt Nam, trong chín tháng năm 2026, số người hưởng bảo hiểm xã hội một lần giảm 17,32% so với cùng kỳ năm 2025. Đây là tín hiệu tích cực, song riêng chỉ tiêu này chưa đủ cơ sở để xác định nguyên nhân sụt giảm hoặc khẳng định sự thay đổi bền vững trong hành vi tham gia của người lao động.

Trong quá trình nghiên cứu sửa đổi, bổ sung một số quy định của Luật Bảo hiểm xã hội, việc mở rộng diện tham gia đối với người lao động trên nền tảng số là vấn đề đang được quan tâm. Tuy nhiên, việc xác định đối tượng, căn cứ đóng, trách nhiệm đóng góp và lộ trình thực hiện cần tiếp tục được nghiên cứu, đánh giá nhằm bảo đảm tính khả thi và phù hợp với đặc điểm của từng nhóm lao động. Đây là nội dung đang được xem xét, chưa phải quy định đã được thông qua.

Từ góc độ thực thi, cần chú trọng ba yêu cầu:

Thứ nhất, nhận diện đúng đặc điểm từng nhóm lao động nền tảng. Người làm việc thường xuyên, không thường xuyên hoặc kết hợp nhiều nguồn thu nhập có điều kiện tham gia khác nhau. Việc xác định hình thức tham gia và trách nhiệm đóng góp cần căn cứ vào bản chất quan hệ lao động, đặc điểm thu nhập và đánh giá tác động chính sách.

Thứ hai, hỗ trợ người lao động duy trì tham gia khi thay đổi việc làm.

Cần nâng cao chất lượng tư vấn, hướng dẫn chính sách, đồng thời đẩy mạnh kết nối dữ liệu và ứng dụng công nghệ số để người lao động thuận tiện theo dõi lịch sử đóng góp, nhận biết thời gian gián đoạn và thực hiện thủ tục khi chuyển đổi hình thức tham gia. Công nghệ không chỉ phục vụ cơ quan quản lý mà còn phải giúp người lao động chủ động quản lý quá trình tích lũy quyền lợi an sinh.

Thứ ba, đổi mới cách đánh giá hiệu quả mở rộng diện bao phủ.

Bên cạnh số người tham gia mới và tỷ lệ bao phủ, có thể nghiên cứu bổ sung các chỉ tiêu như tỷ lệ duy trì tham gia sau 12 tháng, tỷ lệ quay trở lại hệ thống sau thời gian gián đoạn và thời gian gián đoạn đóng góp bình quân theo từng nhóm lao động.

Việc áp dụng cần căn cứ vào khả năng thu thập và phân tích dữ liệu thực tế. Những chỉ tiêu này sẽ góp phần phản ánh rõ hơn hiệu quả duy trì tham gia, thay vì chỉ đánh giá quy mô bao phủ tại một thời điểm.

Có việc làm là điều kiện để tạo ra thu nhập hôm nay. Có điểm tựa an sinh mới là cơ sở để người lao động yên tâm hơn trước những biến động của ngày mai.