Nghịch lý 'chết trên đống tài sản' của người giàu Việt Nam

Một chủ doanh nghiệp sở hữu khối tài sản trị giá 100 triệu USD, trong đó 50 triệu USD nằm ở cổ phần công ty, 20 triệu USD là bất động sản và 30 triệu USD tiền mặt đang chờ phân bổ. Với quy mô tài sản này, người chủ có thể hoàn toàn chủ động trước mọi quyết định đầu tư.

Tuy nhiên, bà Nguyễn Thị Minh Thu, Giám đốc điều hành Công ty Tư vấn tài chính và đầu tư Index Partners, người có kinh nghiệm nhiều năm làm việc với giới siêu giàu tại Việt Nam và Đông Nam Á, lại chỉ ra một thực tế khá thú vị: hầu hết toàn bộ tài sản của một gia đình được đặt trong doanh nghiệp mà họ sở hữu 100% vốn thay vì được phân bổ hợp lý.

Đa phần tài sản của các gia đình doanh chủ vẫn gắn chặt với hoạt động kinh doanh, trong khi chưa có một hội đồng đầu tư gồm các chuyên gia thực sự đảm nhiệm việc quản lý danh mục.

Bà Nguyễn Thị Minh Thu, Giám đốc điều hành Công ty Tư vấn tài chính và đầu tư Index Partners

Cạm bẫy khi "rút tiền từ doanh nghiệp của chính mình"

Trong trường hợp toàn bộ tài sản của một gia đình được đặt trong doanh nghiệp mà họ sở hữu, khi muốn sử dụng phần lợi nhuận từ doanh nghiệp để đầu tư sang lĩnh vực khác với tư cách cá nhân, chủ sở hữu sẽ vấp phải rào cản về cấu trúc phân phối lợi nhuận.

Nếu đi theo con đường minh bạch là chia cổ tức, doanh chủ phải chờ hoàn tất báo cáo tài chính, kiểm toán và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế. Vì sự chậm trễ này, nhiều người chọn cách rút tiền nhanh thông qua các "khoản vay cổ đông" thiếu minh bạch, theo thói quen "cứ thấy công ty có tiền là rút ra".

Bà Minh Thu cảnh báo, hành vi này tiềm ẩn rủi ro rất lớn khi doanh nghiệp muốn vươn lên quy mô mới, cần huy động vốn lớn qua kênh tín dụng hoặc phát hành cổ phần cho đối tác ngoại. Dưới góc nhìn của các định chế tài chính quốc tế, những khoản vay cổ đông không tạo ra thu nhập lãi cho công ty là "lá cờ đỏ" cảnh báo sự yếu kém về minh bạch tài chính và quản trị doanh nghiệp.

Hệ quả là doanh nghiệp bị định giá thấp hoặc mất cơ hội gọi vốn ngoại. Nói cách khác, thói quen rút tiền tùy tiện để phục vụ mục đích cá nhân lại làm tổn hại trực tiếp đến khối tài sản lớn nhất của gia đình là giá trị doanh nghiệp, trong khi những nhu cầu vốn đầu tư mới hoàn toàn có thể huy động từ các nguồn lực bên ngoài.

Không chỉ bị trói chân trong doanh nghiệp, việc dồn quá nhiều nguồn lực vào bất động sản cũng đẩy các gia đình giàu có vào bẫy thanh khoản.

Theo CEO Index Partners, giới doanh chủ không thể chỉ nắm giữ các nhà máy quy mô lớn hay những tòa nhà đắt đỏ nhưng không tạo ra dòng tiền mặt.

"Cơ hội mới luôn xuất hiện. Nếu dồn hết vốn vào bất động sản, khi thị trường đóng băng, họ sẽ không còn tiền mặt để bước vào các cuộc chơi mới", bà Thu nhấn mạnh.

Theo bà Minh Thu, kể từ chu kỳ tăng lãi suất hậu đại dịch Covid-19, các văn phòng quản lý gia sản (Family Office) trên thế giới đã dịch chuyển mạnh sang nhóm tài sản tạo dòng tiền ổn định như trái phiếu hoặc nợ ưu tiên thanh toán, thay vì ôm giữ các tài sản giá trị lớn nhưng khó chuyển đổi thành tiền.

Theo bà Thu, việc nắm giữ bất động sản chỉ với kỳ vọng tăng giá có thể khiến nhà đầu tư phải chịu chi phí cơ hội do nguồn vốn bị đọng lại, trong khi vẫn phát sinh chi phí duy trì tài sản.

Nếu sử dụng đòn bẩy tài chính, áp lực trả nợ và lãi vay sẽ càng lớn. Bà cho rằng ngay cả khi giá trị bất động sản tăng lên, nhà đầu tư vẫn có thể gặp rủi ro nếu không thể chuyển đổi tài sản thành tiền tại thời điểm cần thiết.

Mặt khác, bối cảnh lãi suất neo cao trong năm 2027 sẽ tạo ra sự phân hóa mạnh. Nhiều chủ sở hữu đứt gãy thanh khoản sẽ buộc phải bán chiết khấu các tài sản chất lượng. Đây chính là thời cơ "bắt đáy" cho những nhà đầu tư có sẵn lượng tiền mặt dồi dào.

Cơ hội tương tự cũng xuất hiện trên thị trường vốn tư nhân. Ông Duc Tran, Quản lý đầu tư và quan hệ nhà đầu tư tại Vietnam Investments Group (VIG), nhận định mặt bằng lãi suất cao khiến việc vay vốn ngân hàng trở nên đắt đỏ, thúc đẩy nhiều doanh nghiệp tư nhân tính chuyện bán bớt cổ phần.

VIG dự kiến gia tăng tỷ trọng đầu tư vào khối doanh nghiệp tư nhân trong thời gian tới, nhưng sẽ sàng lọc kỹ dựa trên sự am hiểu ngành nghề và khả năng kiểm soát rủi ro tập trung.

Ông Duc Tran, Quản lý đầu tư và quan hệ nhà đầu tư tại Vietnam Investments Group (VIG)

Bước chuyển từ "sở hữu" sang "quản trị gia sản"

Những nút thắt về thanh khoản phơi bày khoảng cách lớn trong tư duy quản lý gia sản tại Việt Nam so với thế giới.

Dẫn một khảo sát trên thị trường, ông Duc Tran chỉ ra khoảng 87% tài sản của các hộ gia đình Việt Nam đang nằm ở bất động sản. Ngược lại, báo cáo năm 2023 của UBS cho thấy các Family Office toàn cầu phân bổ danh mục rất cân bằng: 30% vào cổ phiếu niêm yết, 21% vào vốn cổ phần tư nhân, 19% vào trái phiếu, 8% giữ làm tiền mặt và chỉ có 11% nằm ở bất động sản.

Trên thế giới, các Family Office phân chia tài sản theo từng lớp và gắn cho chúng những chức năng rõ ràng trong chiến lược tổng thể. Trong khi đó, nhà đầu tư Việt Nam vẫn rót vốn theo thói quen tích trữ đất đai và vàng, một phần do thị trường tài chính nội địa chưa đủ sâu và thiếu các sản phẩm đầu tư đa dạng.

Về mặt tổ chức, khoảng 60% Family Office toàn cầu có hội đồng đầu tư chuyên trách và hơn một nửa trong số đó vận hành theo kế hoạch dài hạn. Tại Việt Nam, tỷ lệ gia đình có kế hoạch đầu tư dài hạn chưa tới 30%, phần lớn vẫn ra quyết định theo từng thương vụ riêng lẻ.

Để thu hẹp khoảng cách này, bà Nguyễn Thị Minh Thu cho rằng Việt Nam cần sớm hoàn thiện khung pháp lý cho mô hình Family Office, đặc biệt trong bối cảnh hướng tới xây dựng Trung tâm Tài chính quốc tế. Hiện tại, dù các gia đình có thuê chuyên gia giỏi, sự thiếu hụt về cơ chế pháp lý vẫn gây vướng mắc khi điều chuyển dòng vốn giữa các lớp tài sản.

Bà dẫn chứng tại Singapore, phần lớn Family Office được thiết lập dưới mô hình quỹ hoặc Công ty vốn biến đổi (VCC), giúp dòng vốn luân chuyển mượt mà giữa các thị trường và hưởng ưu đãi thuế rõ rệt.

Hơn nữa, một cơ chế quản trị chuyên nghiệp còn là "van xả áp" cho bài toán chuyển giao thế hệ. Khi người cha có tư duy tích sản truyền thống còn người con muốn rót vốn vào AI, xung đột rất dễ bùng phát.

"Lúc này, một hội đồng chuyên môn độc lập đứng ở giữa sẽ giúp thấu hiểu khẩu vị của từng thế hệ, từ đó thiết lập lộ trình phân bổ hài hòa", bà Thu phân tích.

Lãnh đạo Index Partners nhận thấy mối quan tâm của các gia đình siêu giàu tại Đông Nam Á và Việt Nam đang dịch chuyển dần từ việc "lời bao nhiêu ở từng thương vụ" sang khả năng bảo toàn, duy trì thanh khoản và tăng trưởng bền vững cho tổng danh mục.

Việc thiết lập chiến lược quản trị gia sản với tầm nhìn 3 năm, 5 năm hay 7 năm không chỉ giúp gia tộc giữ vững cơ nghiệp qua nhiều thế hệ, mà còn đảm bảo họ luôn có sẵn "đạn dược" khi những cơ hội lớn gõ cửa.