Còn mãi với non sông - Bài 2: Nơi tọa độ lửa đi qua

Tháng 7, trời Quảng Trị xanh thẳm. Nhìn trên bản đồ, dải đất miền Trung tựa như chiếc đòn gánh nối hai đầu đất nước mà Quảng Trị chính là đoạn giữa mỏng manh nhất. Mỏng manh mà dẻo dai, bền bỉ, đất và người nơi đây đã làm nên những chiến công oai hùng. Để hôm nay, mỗi dịp đến ngày lễ lớn, từng đoàn người lại tìm về để tưởng nhớ những người đã ngã xuống cho nền độc lập, thống nhất của Tổ quốc.

Các đồng chí Thường trực Tỉnh ủy Khánh Hòa dâng hương tại Khu di tích Hang Y tá.

Con đường huyền thoại tuổi hai mươi

Một ngày giữa tháng 7, đoàn công tác tỉnh Khánh Hòa do đồng chí Trần Phong - Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy làm Trưởng đoàn đã về với Quảng Trị, thắp nén hương tri ân các anh hùng, liệt sĩ đã ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Điểm dừng chân đầu tiên của đoàn là hệ thống di tích trên đường 20 - Quyết Thắng, tuyến đường huyết mạch nối Đông Trường Sơn và Tây Trường Sơn trong hệ thống đường Hồ Chí Minh vận chuyển vũ khí chi viện chiến trường miền Nam.

Đoàn công tác tỉnh Khánh Hòa dâng hương tại Đền tưởng niệm anh hùng liệt sĩ đường 20 - Quyết Thắng.

Theo tư liệu của Hội Truyền thống Trường Sơn - đường Hồ Chí Minh Việt Nam, cuối năm 1964, Bộ Tư lệnh Đoàn 559 chủ trương mở tuyến đường thứ hai nhằm tránh thế độc đạo của đường 12A và rút ngắn cự ly vận chuyển xuống đường 9. Ngày 20-1-1966, Phó Tư lệnh Đoàn 559 Nguyễn Tường Lân phát lệnh nổ loạt bộc phá đầu tiên, mở màn chiến dịch "Chọc thủng Trường Sơn, mở đường thắng lợi". Suốt hơn 3 tháng ròng, hàng nghìn bộ đội, thanh niên xung phong, dân công hỏa tuyến ở tuổi đôi mươi đã lao động quên mình để hoàn thành tuyến đường 20 - Quyết Thắng.

Nhưng chỉ ít lâu sau, ngày 17-5-1966, khi máy bay Mỹ rải chất độc hủy diệt cây rừng, con đường bị phát hiện và trở thành mục tiêu đánh phá tàn khốc suốt nhiều năm liền. Cuối tháng 11-1969, suốt 15 ngày đêm liên tục, máy bay B-52 cùng các loại cường kích đã trút xuống trọng điểm ATP tới 17.625 tấn bom, tính trung bình mỗi mét đường phải hứng chịu 2,2 tấn bom đạn. Cua chữ A biến mất, chỉ còn lại hàng trăm hố bom loang lổ; ngầm Ta Lê bị xới tung thành vô số hồ nước; đèo Phu La Nhích trơ trụi không còn một bóng cây. Dẫu vậy, tuyến đường vẫn thông suốt như dòng máu tuổi hai mươi chảy trong huyết quản những người lính, người thanh niên bảo vệ con đường. Tháng 3-1973, khi vào thăm đường 20 - Quyết Thắng, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã xúc động gọi con đường là "một kỳ công, kỳ tích, kỳ quan".

Dọc con đường ấy, biết bao người lính, thanh niên xung phong đã ngã xuống. Một trong những trang sử bi tráng nhất xảy ra chiều 14-11-1972, khi 8 thanh niên xung phong Đại đội 217 cùng 5 chiến sĩ pháo cao xạ trú ẩn trong hang đá tại Km16+200 lúc máy bay địch đánh phá. Một loạt bom làm khối đá hơn 100 tấn đổ sập, bịt kín cửa hang. Đồng đội đã tìm mọi cách phá đá, luồn ống dẫn nước và lương khô vào cho những người mắc kẹt, nhưng sau 9 ngày đói khát, cả 13 người đã hy sinh. Nơi ấy sau này được biết đến với cái tên Hang Tám Cô - một trong những địa danh bi tráng và linh thiêng nhất của đường Trường Sơn.

Ngày nay, đường 20 - Quyết Thắng trên đất Việt chỉ còn dài khoảng 70km nhưng dày đặc những tượng đài, đền thờ, bia đá khắc ghi chiến công và sự hy sinh của những người con đất Việt: Bến phà Xuân Sơn, Hang Thông tin, Hang NH, cầu Trạ Ang, Đền tưởng niệm các anh hùng, liệt sĩ đường 20 - Quyết Thắng và Khu di tích Hang Tám Cô, Hang Y tá... Cùng đi với đoàn công tác tỉnh Khánh Hòa, đồng chí Lê Văn Bảo - Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị cho biết, nơi tận cùng con đường lịch sử, trên đỉnh Trường Sơn, một ngôi đền thiêng đã được dựng lên để tưởng nhớ các anh hùng, liệt sĩ - Đền tưởng niệm liệt sĩ Trường Sơn đường 20 - Quyết Thắng, tại trọng điểm Cà Roòng - ATP.

Bí thư Tỉnh ủy Trần Phong chỉnh hoa trước khi dâng hương tại Đền tưởng niệm liệt sĩ Trường Sơn ở Bến phà Long Đại.

Sau những năm tháng đạn bom, đường 20 - Quyết Thắng hôm nay ríu rít tiếng chim giữa đại ngàn Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng xanh thẳm. Khi đoàn công tác đến Khu di tích Hang Tám Cô, rất nhiều đoàn khách hành hương từ khắp nơi cũng đang tề tựu, chuẩn bị dâng hương. Trong dòng người ấy, có không ít mái đầu đã bạc của những cựu chiến binh về thăm lại đồng đội cũ. Trong không khí thiêng liêng và xúc động, Bí thư Tỉnh ủy Trần Phong cùng đoàn công tác tỉnh Khánh Hòa đã dành phút mặc niệm, tưởng nhớ công lao của các anh hùng, liệt sĩ và nguyện một lòng trung thành với lý tưởng của Đảng, chung sức xây dựng quê hương Khánh Hòa ngày càng giàu đẹp. Rời Hang Tám Cô, đoàn tiếp tục đến Hang Y tá, nơi nữ y tá - liệt sĩ Nguyễn Thị Sặng đã ngã xuống năm 1972 khi tuổi đời còn rất trẻ. Tất cả đều một lòng thành kính, tri ân những người đã hy sinh tuổi xuân cho hòa bình, độc lập, thống nhất đất nước.

Bến phà bên những dòng sông hoa lửa

Cách Khu di tích Hang Tám Cô hơn 70km là Đền tưởng niệm liệt sĩ Trường Sơn bên Bến phà Long Đại. Cuối tháng 4-2026, đoàn công tác tỉnh Khánh Hòa đã đến dâng hương. Trong ánh nắng mai, đền tưởng niệm uy nghiêm nằm bên dòng Long Đại xanh ngắt. Khung cảnh nên thơ hữu tình, nào ai có ngờ nơi đây một thời máu đổ. Trên bản đồ, bến phà Long Đại nằm trên đường 15 - con đường trọng yếu nối liền hậu phương miền Bắc với miền Nam, nhằm chi viện sức người, sức của cho chiến trường. Chính vì có vị trí then chốt như vậy nên người Mỹ coi Long Đại là một "điểm nóng" đặc biệt cần phải "bóp nghẹt" bằng mọi giá. Suốt từ năm 1965 đến 1972, Bến phà Long Đại đã trở thành "tọa độ lửa", hứng chịu hàng triệu tấn bom đạn. Nhiều người lính, thanh niên xung phong đã ngã xuống khi làm nhiệm vụ bảo vệ phà và tuyến đường qua đây. Ngày 16-6-1972, trong lúc 15 thanh niên xung phong quê Nghệ An đang chào cờ trước giờ ra trận địa làm đường, một trận bom bất ngờ dội xuống, tất cả đã hy sinh khi phần lớn tuổi đời chỉ mới mười tám, đôi mươi. 3 tháng sau, Đại đội Thanh niên xung phong C130 quê Thái Bình được điều về thay thế. Nhưng đến ngày 19-9-1972, bom Mỹ lại dội xuống bến phà và hầm trú ẩn, cướp đi sinh mạng của 16 người. Nơi ấy hôm nay đã có một đài tưởng niệm, đỉnh tượng đài gắn ngôi sao vàng, dưới chân khắc tên tuổi, quê quán của 16 liệt sĩ.
Sau lễ dâng hương tại đền thượng và hạ, đoàn ra bến sông thả hoa tưởng nhớ người đã khuất. Giữa trưa nắng, mặt sông mênh mang, tĩnh lặng đến lạ, những con sóng nhỏ dập dềnh như đang vỗ về những người con đất Việt đã yên nghỉ nơi đây.

Đồng chí Nguyễn Việt Hùng - Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch UBND tỉnh thả hoa tưởng nhớ các liệt sĩ đã hy sinh tại Bến phà Long Đại.

Rời bến phà, chúng tôi vẫn nhớ mãi những câu thơ phơi phới niềm tin của liệt sĩ Vũ Đình Văn ở Đền tưởng niệm liệt sĩ Trường Sơn bên dòng Long Đại trong xanh: Đêm ấy đêm trăng/Chúng tôi hành quân qua phà Long Đại/Nơi mảnh bom thù dày hơn đá sỏi/Nơi trao tay mình tiền phương, hậu phương/Nơi ấy ngã ba chiến trường/Nơi một tấm ván phà mấy trăm vết đạn/Nơi ngọn hải đăng trong gió gào vẫn sáng/Nơi mở đường đưa máu chảy về tim/Nơi chuyến phà sang ngang trong đêm/Tôi thấy lửa gọi những ngày sẽ đến/Thấy những xe hàng nôn nao ra tiền tuyến/Và thấy những đoàn quân đi xanh dãy Trường Sơn...

Cũng trong chuyến đi ấy, đoàn công tác đã đến Khu di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Bến phà Gianh, dự chương trình nghệ thuật "Bản hùng ca trên sông" và lắng nghe những nhân chứng lịch sử kể lại một thời hoa lửa. Trong kháng chiến chống Mỹ, cảng Gianh và bến phà Gianh được ví như "yết hầu" nối hậu phương miền Bắc với chiến trường miền Nam, đồng thời là điểm khởi đầu của những chuyến tàu không số huyền thoại trên đường Hồ Chí Minh trên biển, kết nối với tuyến đường Trường Sơn trên bộ. Chính vì vị trí chiến lược ấy, nơi này đã trở thành "tọa độ lửa": Trong giai đoạn 1964 - 1973, khu vực phải hứng chịu hơn 2.000 trận oanh tạc lớn nhỏ. Nhắc lại chuyện xưa, ánh mắt Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Võ Xuân Khuể - người từng lái ca nô cảm tử phá thủy lôi ở bến phà Gianh - vẫn ánh lên tinh thần quả cảm của những cán bộ, chiến sĩ và Nhân dân nơi đây, những người đã không tiếc máu xương, hy sinh cho Tổ quốc. Dẫu vậy, đôi mắt ông vẫn đỏ hoe khi nhắc đến sự hy sinh của đồng đội: 114 cán bộ, chiến sĩ, dân quân đã ngã xuống khi làm nhiệm vụ ở nơi đây.

Đoàn công tác tỉnh Khánh Hòa dâng hương tại Bia ghi công ở Khu di tích quốc gia đặc biệt Bến phà Gianh.

Năm tháng đi qua, khói lửa chiến tranh đã lùi xa, Bến phà Gianh hôm nay đã trở thành một di tích lịch sử - nơi lắng đọng bao ký ức bi tráng của một thời hoa lửa. Hai bên bờ làng mạc trù phú tốt tươi. Đầu năm 2026, Khu di tích Bến phà Gianh được tôn tạo, mở rộng với nhiều công trình mới: Nhà trưng bày, đền thờ, nhà hành lễ cùng khuôn viên cây xanh yên bình. Một mô hình tàu gỗ tái hiện con tàu không số đầu tiên cũng được dựng lên, giúp sống lại ký ức về tuyến vận tải huyền thoại trên biển. Nơi đây giờ vừa là điểm tri ân linh thiêng, vừa là không gian du lịch về nguồn, góp phần khơi dậy niềm tự hào dân tộc bên dòng Linh Giang.

Đền tưởng niệm liệt sĩ Trường Sơn bên dòng sông Long Đại.

Được tham gia cùng đoàn công tác của tỉnh trong 2 chuyến hành hương về thăm địa chỉ đỏ tỉnh Quảng Trị, ông Châu Ngô Anh Nhân - Giám đốc Sở Tài chính xúc động chia sẻ: "Lịch sử trên những trang sách sẽ trở nên sống động vô cùng khi ta tìm về những địa chỉ đỏ. Chỉ cần một lần đặt chân đến Quảng Trị, mỗi người sẽ thấm thía rằng những điều bình dị nhất ta đang có hôm nay đều được đánh đổi bằng máu xương của bao thế hệ cha anh, bằng sự hóa thân vĩnh viễn của hàng vạn người con đất Việt vào lòng đất mẹ".