Con người dùng 'vô chiêu' hóa giải AI trong cờ vua

Tại Giải vô địch cờ vua thế giới 2018, người hâm mộ đã chứng kiến một kịch bản chưa từng có trong lịch sử khi cả 12 ván cờ tiêu chuẩn giữa Magnus Carlsen và Fabiano Caruana đều kết thúc với tỷ số hòa. Điều gì đang xảy ra vậy?

Sự hoàn hảo của AI tạo ra những ván cờ hòa

Thể thức cờ tiêu chuẩn vốn cho phép các kỳ thủ có lượng thời gian dư dả để toan tính từng nước đi, và hai đại kiện tướng này đã vắt kiệt sức lực trong hơn 50 giờ thi đấu ròng rã suốt 12 ván cờ.

Thế nhưng, một cú sốc thực sự đã giáng xuống toàn bộ giới cờ vua: mọi ván đấu đều khép lại với kết quả hòa. Đây là điều chưa từng có tiền lệ kể từ khi giải đấu danh giá này ra đời vào năm 1886. Dẫu Carlsen cuối cùng vẫn giành chiến thắng sau ba ván cờ nhanh tie-break, nhưng kết quả của loạt trận tiêu chuẩn đã làm dấy lên một nỗi ám ảnh kinh hoàng: Cờ vua đã chết, và chính những ván cờ hòa đã kết liễu nó.

Con người chỉ thắng AI khi đi các nước cờ không có trong khuôn mẫu

Thực chất, bóng ma về "cái chết hòa" không phải là một nỗi sợ vô căn cứ mới xuất hiện. Ngay từ năm 1925, nhà đương kim vô địch thế giới José Rául Capablanca đã bày tỏ sự lo ngại sâu sắc trước trình độ ngày càng hoàn thiện của các kỳ thủ hàng đầu. Ông tin rằng họ đã tiến rất gần đến cảnh giới có thể chủ động cầm hòa bất cứ lúc nào, đến mức phải đề xuất một hệ thống luật chơi hoàn toàn mới nhằm cứu vãn tương lai của cờ vua. Dù đề xuất ấy chưa từng được hiện thực hóa, tỷ lệ hòa giữa các đại kiện tướng trong suốt nhiều thập kỷ sau đó vẫn luôn chao đảo quanh mốc 50%.

Bước ngoặt thực sự ập đến vào thời khắc chuyển giao thiên niên kỷ, mang theo một thế lực vô hình nhưng mang sức mạnh hủy diệt: Trí tuệ nhân tạo (AI). Cờ vua đã sở hữu những cỗ máy thông minh vượt trội trí tuệ con người suốt ba thập kỷ qua, với cột mốc lịch sử là thất bại cay đắng của Garry Kasparov trước siêu máy tính Deep Blue của IBM vào năm 1997. Đến năm 2006, bất kỳ ai cũng có thể cài đặt một chương trình cờ vua trên chiếc máy tính cá nhân bé nhỏ nhưng thừa sức nghiền nát những bộ óc vĩ đại nhất bằng xương bằng thịt.

Những chương trình này được gọi là "engine", và cái tên Stockfish đang thống trị thế giới AI cờ vua hiện đại. Sở hữu hệ số Elo chạm mốc 3653 – bỏ xa đỉnh cao của Carlsen và toàn thể nhân loại tới gần 800 điểm – Stockfish đã biến AI từ một công cụ giải trí thành một huấn luyện viên ảo không thể thiếu đối với mọi kỳ thủ, từ những người chơi nghiệp dư cho đến chính Magnus Carlsen. Dù bị cấm tiệt mang vào phòng thi đấu, các engine này đã định hình lại hoàn toàn cách các kỳ thủ chuẩn bị cho mỗi trận chiến.

Trong quá khứ, việc đánh giá chất lượng của một hệ thống khai cuộc thường mang nặng tính chủ quan và kinh nghiệm. Nhưng giờ đây, khi bất kỳ ai cũng có thể tiếp cận sức mạnh điện toán ngang nhau, họ cùng nghiên cứu, cùng phân tích và cùng mổ xẻ những nước đi tối ưu nhất do engine gợi ý. Hệ quả tất yếu là sự bùng nổ của các ván cờ hòa ở nhóm kỳ thủ tinh hoa. Trước thực trạng bế tắc này, Carlsen đã chọn cách tìm kiếm nguồn cảm hứng bên ngoài ranh giới của cờ tiêu chuẩn.

Sau khi vắt kiệt sức lực bảo vệ ngôi vương vào năm 2021 qua những ván đấu kéo dài 8 tiếng đồng hồ đầy mệt mỏi, anh đã từ chối bảo vệ danh hiệu lần thứ tư vì cạn kiệt động lực. Thay vào đó, kỳ thủ người Na Uy dồn sự tập trung vào các thể thức thi đấu chớp nhoáng như cờ nhanh, cờ chớp và đặc biệt là cờ tự do (freestyle chess) – một biến thể xáo trộn hoàn toàn vị trí ban đầu của các quân cờ nhằm vô hiệu hóa mọi sự chuẩn bị từ AI.

Đòn phản công từ thế hệ trẻ: Dùng vô chiêu thắng hữu chiêu

Động thái chuyển hướng của Carlsen dường như ngầm khẳng định rằng hy vọng duy nhất để cứu rỗi cờ vua là tách biệt nó khỏi tầm ảnh hưởng của AI.

Nhờ sự hỗ trợ tối ưu hóa từ máy móc, con người đã trở nên "quá giỏi" so với chính mình. Hiện tượng này gợi nhớ đến những cuộc tranh luận gay gắt trong các môn thể thao khác, từ kỷ nguyên phân tích dữ liệu Moneyball trong bóng chày cho đến sự phụ thuộc cực đoan vào những cú ném ba điểm trong bóng rổ.

Chiến thuật càng trở nên tinh vi và toán học hóa, nó càng đập vỡ lăng kính lãng mạn vốn coi thể thao là sàn diễn của trái tim và cảm xúc chứ không phải những con số vô hồn.

Thế nhưng, chính thế hệ đại kiện tướng trẻ tuổi – những người lớn lên với chiếc máy tính luôn chực chờ tính toán từng nước đi – lại đang tiên phong thổi một luồng sinh khí mới vào cờ vua cổ điển. Họ sớm nhận ra một chân lý sắc bén: AI có thể trang bị cho bạn những nước đi hoàn hảo nhất trên lý thuyết, nhưng nó không dạy bạn cách đối phó với một đối thủ bằng xương bằng thịt, một con người đầy rẫy những điểm yếu, dễ tổn thương và dễ mắc sai lầm.

Một minh chứng kinh điển cho triết lý này đã diễn ra tại giải đấu Candidates năm 2024. Đối diện với thế trận khai cuộc Ruy Lopez quen thuộc, thần đồng 18 tuổi người Ấn Độ Praggnanandhaa Rameshbabu đã tung ra một nước đi khiến bình luận viên kỳ cựu Peter Leko phải thốt lên "cạn lời".

Đó là một nước đi bị đánh giá là kém cỏi, thậm chí bị các engine liệt vào danh sách những lựa chọn tồi tệ nhất trong thế trận đó. Thông thường, không một kỳ thủ hàng đầu nào dám mạo hiểm sử dụng những biến thể đã bị máy móc "khai tử" như vậy. Leko thừa nhận ông chưa từng chứng kiến nước cờ này trong suốt một phần tư thế kỷ qua.

AI thường lúng túng khi rơi vào thế cờ lạ lẫm

Đối thủ của Pragg cũng rơi vào trạng thái sốc tương tự, anh bị ép phải bước ra khỏi vùng an toàn của những khai cuộc đã được học thuộc lòng và buộc phải tự thân vận động tính toán. Kết quả, Pragg giành chiến thắng vang dội, mở ra một kỷ nguyên mới cho nghệ thuật chơi cờ dưới sự hỗ trợ của AI.

Thay vì cố gắng vắt kiệt lợi thế nhỏ nhoi từ khai cuộc, các kỳ thủ giờ đây ưu tiên sử dụng những nước đi mang tính bất ngờ, biến ảo và đầy mưu mẹo, dẫu cho máy tính có đánh giá đó là một thế cờ cân bằng đi chăng nữa.

Bản ngã con người: Chìa khóa định đoạt chiến thắng

Dù có dành bao nhiêu thời gian bên cỗ máy tính quyền năng, bộ não con người không thể sao chép và ghi nhớ mọi biến số vô tận của bàn cờ. Khi ngồi đối diện nhau, bỏ lại sau lưng những thuật toán siêu việt, các kỳ thủ sẽ bị giới hạn bởi chính năng lực, kinh nghiệm và bản ngã của mình.

Nắm bắt được thực tế đó, giới tinh hoa cờ vua hiểu rằng nước đi đắt giá nhất không nhất thiết phải là nước đi hoàn hảo nhất theo tiêu chuẩn của máy tính. Nó phải là một đòn tâm lý, buộc đối phương phải gập khuôn mẫu máy móc lại và bắt đầu suy nghĩ bằng chính bộ não của họ. Dĩ nhiên, sự bất ngờ phải đi kèm với tính hợp lý, bởi một nước đi ngớ ngẩn chắc chắn sẽ phải trả giá đắt trước đẳng cấp của một đại kiện tướng.

Khái niệm "tốt nhất" suy cho cùng cũng chỉ mang tính tương đối. Việc AI chỉ ra cho bạn nước đi tối ưu sẽ trở nên vô nghĩa nếu bạn không hiểu được triết lý sâu xa đằng sau nó.

Nhà lý luận khai cuộc Jan Gustafsson gọi việc lạm dụng máy móc một cách mù quáng là hội chứng "bấm dấu cách" - hành động yêu cầu engine đưa ra gợi ý tức thì. Bạn có thể tự huyễn hoặc mình là một kỳ thủ xuất chúng bằng cách học thuộc lòng những chỉ dẫn vô hồn đó, nhưng chỉ cần đối thủ đi chệch khỏi đường ray kịch bản, bạn sẽ lập tức sụp đổ nếu không nắm bắt được những sắc thái tinh tế đang diễn ra trên bàn cờ.

Người chơi giỏi là người biết "dịch thuật" ngôn ngữ của máy tính thành tư duy cờ vua của con người, biết chọn lựa bề chìm của sự khó chịu thay vì bề nổi của sự hoàn hảo.

Cờ vua cũng đồng thời phơi bày một góc nhìn thú vị về giới hạn của các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) như ChatGPT hay Claude. Khác với những AI được thiết kế để giải thích và cung cấp câu trả lời bằng ngôn ngữ mượt mà, các engine cờ vua như Stockfish (được trang bị mạng lưới thần kinh nhân tạo Alpha Zero) học chơi cờ bằng cách tự đấu với chính mình hàng triệu lần. Nó không thể giải thích bằng lời tại sao lại chọn một nước đi, nhưng nó "hiểu" bằng trực giác toán học rằng nước đi đó mang lại xác suất chiến thắng cao nhất. Trong khi đó, các LLM tỏ ra vô cùng tệ hại trong việc chơi cờ, thậm chí sẵn sàng bịa đặt hoặc gian lận khi cố gắng "giải thích" những nước cờ bằng ngôn từ sáo rỗng.

Bùi Tú