Con tem 'đắt tiền' trên trái cây và bài toán 67 đồng của giám đốc 9X

Chiều muộn tại văn phòng số 12-14 đường số 8, khu phố 56, phường Hiệp Bình, TP.HCM, bà Đỗ Đặng Dzao Thy, người phụ nữ đã có hơn ba mươi năm lăn lộn trong nghề in, bước lại gần cậu con trai sinh năm 1998. Bà mỉm cười, rồi lùi về phía sau, nhường chiếc ghế đối diện ống kính phóng viên cho Giám đốc trẻ Dương Đỗ Thành Đạt.

Suốt ba thập kỷ gây dựng công ty mẹ Nguyên Đạt, thế hệ của bà đã làm chủ từng thớ giấy, từng công thức pha keo. Còn câu chuyện đưa dữ liệu điện tử vào con tem bảo mật hôm nay được bà giao trọn cho người kế nghiệp vừa trở về sau những năm du học ngành Quản trị kinh doanh tại Canada.

Giám đốc Dương Đỗ Thành Đạt tại văn phòng công ty ở phường Hiệp Bình, TP.HCM.

Tôi mở đầu cuộc trò chuyện bằng một thắc mắc rất thực tế của nhiều người đi chợ. Bây giờ cầm quả bưởi, hộp nho hay trái sầu riêng ngoài sạp, giá món hàng có khi chỉ vài chục nghìn đồng nhưng trên vỏ lại dán một con tem lấp lánh bảy màu, có cả lớp tráng bạc để cào chẳng khác nào thẻ nạp tiền điện thoại. Nhiều người nhìn vào bảo trái cây ăn liền chứ có phải vàng bạc đâu mà làm cái tem trông đắt đỏ, cầu kỳ đến thế.

Đạt nghe xong bật cười. Chàng trai 9X kể lại những ngày còn đi học ở Canada, mỗi lần bước vào các đại siêu thị như Costco hay Metro mua đồ ăn, cậu đều dừng lại rất lâu ở quầy thực phẩm tươi sống. Ở xứ người, đến một cọng rau hay từng trái chuối lẻ nằm trên kệ đều có dán tem truy xuất nguồn gốc rõ ràng về tận trang trại. Từ năm 2023, hình ảnh trái chuối có lý lịch minh bạch ở siêu thị nước ngoài cứ thôi thúc Đạt ấp ủ một dự án tương tự để giúp hàng hóa và nông sản trong nước rộng đường xuất khẩu.

Theo vị giám đốc trẻ, giá trị của bó rau hay trái cây đúng là không đắt đỏ như hộp thuốc tây, chai rượu ngoại hay tổ yến sào. Kẻ xấu ít khi bỏ công làm giả từng quả cam, quả bưởi lẻ tẻ để kiếm lời. Thế nhưng nông sản Việt Nam lại đối mặt với một rủi ro lớn hơn gấp bội khi xuất ngoại.

Đạt lấy ví dụ một lô sầu riêng xuất khẩu sang nước bạn. Nếu cơ quan kiểm dịch nước sở tại bất ngờ phát hiện một vài quả trong lô hàng có dư lượng kháng sinh hoặc thuốc bảo vệ thực vật vượt ngưỡng cho phép, họ sẽ lập tức tuýt còi cảnh báo. Nếu không có con tem định danh gắn trên từng trái hay từng thùng hàng để chứng minh quả sầu riêng đó hái từ mảnh vườn nào, đóng gói ở nhà xưởng nào, doanh nghiệp sẽ không biết đường nào mà thu hồi đúng lô hàng bị lỗi. Nặng nề hơn, cả một vùng canh tác rộng lớn có nguy cơ bị nước nhập khẩu xóa sổ mã số vùng trồng, kéo theo hàng trăm hộ nông dân làm ăn chân chính khác bị vạ lây.

Tem truy xuất nguồn gốc của Nguyên Đạt Print gắn trên cuống trái sầu riêng.

Hiện nay tại TP.HCM và các tỉnh miền Tây, Đông Nam Bộ, không ít nhà vườn vẫn nghĩ đơn giản rằng cứ lên mạng tạo một mã QR miễn phí dẫn về trang giới thiệu chung chung, rồi in hàng vạn tờ giống hệt nhau dán lên trái cây là xong chuyện truy xuất. Cách làm lỏng lẻo đó vô tình tạo kẽ hở cho thương lái gian lận. Kẻ gian chỉ việc ra chợ mua một quả thật, chụp ảnh lại mã QR đó rồi đem đi in lậu hàng loạt để dán lên nông sản trôi nổi.

Nhân viên kiểm tra tờ tem in mã QR vừa chạy qua máy. Mỗi con tem xuất xưởng mang một dãy số riêng, không trùng lặp.

Để con tem bảo vệ được vùng trồng, Nguyên Đạt Print thiết kế mỗi con tem xuất xưởng có một dãy số thứ tự nhảy liên tục, không quả nào trùng với quả nào. Mã số kiểm tra được giấu kín dưới lớp phủ bạc giống như thẻ cào điện thoại để không ai chụp trộm được trước khi mua. Người tiêu dùng cào lớp bạc đó ra, quét điện thoại vào là xem được toàn bộ cuốn nhật ký hành trình của nông sản, từ lúc chăm sóc tại vườn, thu hoạch, đóng bao nhiêu trái vào một thùng, xếp bao nhiêu thùng lên một kệ hàng cho tới khi lên xe lạnh ra siêu thị hoặc xuất khẩu.

Hiểu được tác dụng của con tem, nhưng câu hỏi sát sườn nhất với bà con nông dân vẫn là tiền đâu để làm và ai sẽ ngồi nhập dữ liệu mỗi ngày. Nếu bắt người nông dân một nắng hai sương phải bỏ tiền túi mua tem công nghệ cao thì rất khó khả thi.

Giải đáp băn khoăn này, Giám đốc Dương Đỗ Thành Đạt cho biết nếu tính minh họa một con tem phổ thông giá khoảng 200 đồng dán lên túi nông sản nặng 3 kg thì chi phí chỉ khoảng 67 đồng cho mỗi cân hàng. Quan trọng hơn, trong mô hình mà Nguyên Đạt Print đang triển khai, người nông dân trực tiếp trồng trọt hoàn toàn không bị mất thêm một đồng chi phí nào. Toàn bộ kinh phí in tem và vận hành hệ thống đều do các doanh nghiệp thu mua nông sản, các đầu mối thương mại hoặc đơn vị xuất khẩu đứng ra chi trả để bảo vệ nguồn hàng của chính họ.

Nỗi sợ thứ hai của bà con là chuyện công nghệ. “Không phải người nông dân nào cũng tiếp xúc được với internet, cũng có thể ngồi trên điện thoại hàng ngày hàng giờ để bấm như chúng ta ngồi văn phòng được”, Đạt nói rất thật về cái khó của bà con.

Để gỡ rào cản này, đội ngũ của Nguyên Đạt Print cùng với doanh nghiệp thu mua đứng ra làm hết phần việc phức tạp nhất ở khâu ban đầu. Hai bên phối hợp thiết lập sẵn hồ sơ doanh nghiệp, hồ sơ vườn, mã vùng trồng, mã cơ sở đóng gói và đưa toàn bộ quy trình canh tác chuẩn lên phần mềm.

Bà con nông dân không phải tự tay ngồi gõ từng dòng nhật ký xem hôm nay làm gì. Họ chỉ cần mở ứng dụng trên điện thoại, phần mềm đã báo sẵn lịch trình đến ngày A, ngày B cần tưới nước hay bón phân theo đúng tiêu chuẩn. Làm xong việc ngoài ruộng vườn, người nông dân chỉ việc chạm nhẹ ngón tay bấm nút xác nhận “Tôi đã làm” là toàn bộ dữ liệu tự động lưu vào hồ sơ lô hàng.

con tem nhỏ, toàn bộ tem cuộn từ xưởng Nguyên Đạt Print giao xuống đều đã được máy tự động lột sạch phần viền giấy thừa xung quanh. Người đóng gói chỉ việc vuốt nhẹ là bóc được tem dán ngay lên vỏ sầu riêng gai góc, vỏ bưởi có tinh dầu hay thùng hàng thủy sản đông lạnh đọng hơi nước mà không sợ bong rụng, hoặc lắp cả cuộn vào máy dán tự động chạy liên tục.

Hiện tại, hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản của Nguyên Đạt Print đã hoàn tất việc kết nối thử nghiệm lên hệ thống truy xuất nguồn gốc của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đang chuẩn bị bước sang giai đoạn kết nối chính thức với sự hỗ trợ sát sao từ phía Bộ. Toàn bộ dữ liệu của các nhà vườn và doanh nghiệp được đặt tại máy chủ ở Việt Nam do Viettel IDC cung cấp với các chứng chỉ an ninh mạng quốc tế, đảm bảo an toàn dữ liệu trong nước.

Rời câu chuyện ruộng vườn, căn phòng làm việc tại xưởng in số 12-14 đường số 8, khu phố 56, phường Hiệp Bình còn lưu giữ hàng nghìn mẫu tem bảo mật mà đơn vị đã thực hiện cho hơn 100.000 khách hàng suốt hơn 30 năm qua. Trong đó có những hãng dược phẩm, mỹ phẩm lớn như Hoa Linh, Nam Dược, Hadiphar, Abipha, Shiseido, Lancôme và các tập đoàn như Samsung, VinFast, THACO, Viettel, EVN.

Tem niêm phong được phân loại, xếp lên kệ tại kho của xưởng in Nguyên Đạt Print

Không dùng những thuật ngữ kỹ thuật rối rắm, Đạt chỉ vào những mẫu tem trên bàn và giải thích cách chống giả bằng những thao tác ai nhìn cũng hiểu ngay. Với dòng tem cảm biến nhiệt của xưởng, người kiểm tra chỉ cần rút chiếc bật lửa ga trong túi ra hơ nhẹ qua mặt giấy, toàn bộ chữ in trên tem sẽ lập tức biến mất hoàn toàn. Ở một mẫu tem khác, mắt thường nhìn vào chỉ thấy dòng chữ màu đen bình thường, nhưng khi đưa chiếc đèn cực tím rọi vào thì dòng chữ đen ấy lập tức chuyển sang màu đỏ rực, hoặc làm phát sáng những ký hiệu ẩn vốn không màu, không mùi.

Nhiều người thắc mắc vì sao công ty không mua sẵn giấy decal ngoài thị trường về in cho nhàn mà phải tốn tiền tự nghiên cứu, tự sản xuất hơn 20 loại chất liệu giấy và keo ngay tại xưởng. Đạt giải thích rất gọn, nếu dùng giấy decal thông thường thì ai cũng có thể gỡ con tem từ hộp hàng thật ra rồi dán nguyên vẹn sang hộp hàng giả. Khi đó việc niêm phong và chống giả không còn ý nghĩa gì nữa.

Các công đoạn tại xưởng in: chỉnh máy, loại tem lỗi, kiểm đếm thành phẩm.

Để chặn đường kẻ gian, nguyên liệu do xưởng tự làm ra có tính chất một đi không trở lại. Hễ có bàn tay cạy mở, con tem sẽ tự vỡ vụn hoặc tự tróc chữ, để lại nguyên dòng chữ cảnh báo hay tên logo riêng của hãng dính chặt trên vỏ chai thuốc, hộp mỹ phẩm.

Khi được hỏi trong hơn ba thập kỷ làm nghề, đề bài nào từng làm đội ngũ kỹ thuật mất nhiều công sức nhất, vị giám đốc trẻ kể về con tem bé xíu dùng để dán niêm phong camera điện thoại tại các nhà máy FDI. Để ngăn nhân viên hoặc khách tới làm việc chụp hình trộm tài liệu mật trong khu vực sản xuất, bảo vệ nhà máy sẽ dán một con tem đè lên cụm ống kính điện thoại.

Cái khó nằm ở chỗ mỗi hãng điện thoại lại có một kiểu cụm camera khác nhau, và mặt kính camera nào cũng được phủ một lớp chống dính vân tay rất trơn trượt. Lớp phủ này chống bám vân tay nên chống dính luôn cả keo dán. Đội ngũ kỹ thuật của xưởng đã phải thử nghiệm ròng rã để chế ra loại vật liệu vừa bám chắc trên hàng chục loại mặt kính chống dính đó, vừa hiện ngay chữ cảnh báo nếu có người lén bóc ra chụp ảnh, nhưng khi bước ra khỏi cổng nhà máy tháo tem đi thì ống kính điện thoại vẫn sạch bong, không bị keo làm mờ chất lượng chụp hình.

Tem niêm phong camera điện thoại hiện chữ cảnh báo khi bị bóc ra.

Có trong tay Giấy phép hoạt động in tem chống giả số 184/GP-STTTT do Sở Thông tin và Truyền thông TP.HCM cấp, chứng nhận quản lý chất lượng quốc tế ISO 9001:2015 cùng văn bằng bảo hộ nhãn hiệu số 601923 của Cục Sở hữu trí tuệ, Nguyên Đạt Print đặt bước kiểm tra pháp lý làm chốt chặn bắt buộc trước khi bấm máy.

Đạt kể xưởng đã thẳng thừng từ chối nhiều đơn đặt hàng in tem cho mỹ phẩm, thực phẩm và dược phẩm vì người đặt không cung cấp đủ giấy tờ chứng minh nguồn gốc, hoặc yêu cầu giao dịch trả tiền mặt mà không xuất hóa đơn.

Đóng thùng tem thành phẩm trước khi giao cho khách hàng.

Tại xưởng in này, nhân viên không bao giờ nhận đơn đặt hàng qua hộp thư điện tử cá nhân. Khách muốn in tem bắt buộc phải gửi yêu cầu từ hộp thư chính thức của công ty, nộp đủ giấy phép đăng ký kinh doanh và nhận hóa đơn 100% khi xuất hàng. Sau mỗi ca máy, toàn bộ tem in lỗi và giấy thừa đều phải gom lại tiêu hủy kèm biên bản xác nhận. Riêng những bản kẽm dùng để ép phôi hologram và in hoa văn bí mật cho từng hãng được đánh mã số cất giữ nghiêm ngặt, không một cơ sở in lậu nào sao chép giống hệt 100% được. Khi cơ quan chức năng yêu cầu giám định một lô hàng nghi vấn trên thị trường, nhà in chỉ việc mở hồ sơ kỹ thuật gốc và chỉ ra những ký hiệu ẩn mà chỉ riêng nhà in biết để phân định ngay thật giả.

Bà Đỗ Đặng Dzao Thy và con trai, Giám đốc Dương Đỗ Thành Đạt, tại văn phòng công ty.

Cuối buổi làm việc tại phường Hiệp Bình, khi người mẹ đứng sát bên bàn máy tính cùng cậu con trai để chụp một tấm hình tư liệu, bà đưa tay chỉ vào dòng chữ “Công nghệ chống giả phát quang đa lớp” trên tờ tài liệu. Một cộng sự đứng trong phòng bật cười bảo nhìn khoảnh khắc ấy chẳng khác nào người mẹ đang dạy bài cho con trai.

Dương Đỗ Thành Đạt cũng mỉm cười bảo trong công việc hai mẹ con rất cởi mở và hiểu nhau nên chẳng bao giờ có khoảng cách thế hệ. Hơn ba mươi năm kinh nghiệm làm keo, chế giấy của mẹ giờ đây đang nằm dưới những lớp mã số kết nối thẳng lên cổng dữ liệu quốc gia của cậu con trai 9X, lặng lẽ giữ chữ tín cho từng hộp thuốc, từng trái sầu riêng của người nông dân Việt...

Bài, ảnh, thiết kế: PHÚ KHÁNH