Công nghệ có 'khóa' được gian lận thi cử?

Theo Đề án tổ chức thi tốt nghiệp THPT trên máy tính giai đoạn 2026 - 2036 mà Bộ GD&ĐT vừa trình các cấp có thẩm quyền xem xét, phê duyệt, công nghệ sẽ được sử dụng nhằm giảm sự can thiệp chủ quan của con người.

Hệ thống thi được thiết kế theo nguyên tắc tự động hóa tối đa các công đoạn có thể tự động hóa, đồng thời vẫn duy trì cơ chế kiểm soát, giám sát và trách nhiệm của con người. Các công nghệ dự kiến được nghiên cứu, ứng dụng gồm: Mã hóa đề thi, bài thi và dữ liệu kỳ thi; tự động phân phối, thu nhận và sao lưu bài thi; ghi nhật ký toàn bộ thao tác trên hệ thống; giám sát trạng thái máy thi và phát hiện dấu hiệu bất thường; đối soát danh tính, quản lý quyền truy cập và phân quyền vận hành; tự động chấm các dạng câu hỏi khách quan; phân tích dữ liệu khảo thí để đánh giá độ khó, độ phân biệt của câu hỏi thi; sử dụng AI hỗ trợ xây dựng ngân hàng câu hỏi thi chuẩn hóa.

Dù vậy, Bộ GD&ĐT cho biết sẽ thí điểm thi trên máy tính theo lộ trình phù hợp, không chuyển đổi đồng loạt khi điều kiện vùng miền chưa đồng đều.

Bộ GD&ĐT cũng nêu hướng tiếp tục hoàn thiện một kỳ thi chuẩn hóa quốc gia. Theo đó, kỳ thi chuẩn hóa quốc gia trong giai đoạn mới sẽ ứng dụng công nghệ và quy trình tiên tiến nhất để hạn chế tới mức thấp nhất sự can thiệp của con người. Kỳ thi cũng sẽ được tính toán để có thể chia nhiều đợt trong năm, thậm chí tổ chức theo các môn thi riêng và một số bài thi tổng hợp.

Bộ GD&ĐT cũng sẽ ứng dụng AI để hỗ trợ phát hiện phổ điểm, kết quả chấm, quy đổi, điểm chuẩn và hành vi đăng ký bất thường; tăng phân tách nhiệm vụ, kiểm tra chéo, luân chuyển vị trí nhạy cảm, camera và lưu vết điện tử; áp dụng chế tài đủ sức răn đe đối với hành vi cố ý can thiệp…

Từ năm 2027 sẽ thí điểm tổ chức thi tốt nghiệp THPT trên máy tính tại những nơi có đủ điều kiện.

Theo các chuyên gia, điểm đáng chú ý trong Đề án tổ chức thi tốt nghiệp THPT trên máy tính không nằm ở việc thay giấy bút bằng màn hình máy tính mà ở triết lý xây dựng một hệ thống khảo thí theo hướng giảm tối đa sự phụ thuộc vào con người. Từ khâu tạo đề, phân phối đề, quản lý dữ liệu, thu bài, chấm thi đến lưu vết toàn bộ quá trình vận hành đều được thiết kế theo nguyên tắc tự động hóa ở mức cao nhất có thể.

Đây được xem là giải pháp nhằm bịt những “điểm mù” vốn dễ phát sinh tiêu cực trong tổ chức thi, cũng là hướng đi phù hợp với xu thế khảo thí hiện đại trên thế giới. Khi mỗi thí sinh được hệ thống tự động sinh một đề thi riêng từ ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa nhưng vẫn bảo đảm độ khó tương đương, khả năng trao đổi bài, lộ đề hay học tủ sẽ giảm đáng kể.

Bên cạnh đó, việc chấm tự động đối với các câu hỏi trắc nghiệm, kết hợp cơ chế ghi nhật ký toàn bộ thao tác trên hệ thống sẽ giúp tăng tính minh bạch, đồng thời tạo điều kiện để truy vết nếu phát sinh dấu hiệu bất thường...

Chia sẻ với PV Báo CAND, PGS.TS Đỗ Văn Dũng, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP Hồ Chí Minh cho rằng, Đề án tổ chức thi tốt nghiệp THPT trên máy tính giai đoạn 2026-2036 mà Bộ GD&ĐT đưa ra có thể xem là bước tiến rõ rệt so với mô hình thi hiện hành.

Phân tích cụ thể hơn về những ưu điểm của mô hình thi trên máy tính, PGS.TS Đỗ Văn Dũng cho biết, đây là kế hoạch đi đúng hướng và có tính khả thi cao. Việc chuyển dần sang thi trên máy tính là xu thế tất yếu, phù hợp với SAT (kỳ thi SAT của Hoa Kỳ từ năm 2024 đã chuyển sang hình thức thi hoàn toàn trên máy tính) và nhiều hệ thống thi chuẩn hóa quốc tế, đồng thời phù hợp định hướng chuyển đổi số giáo dục của Việt Nam. Lộ trình thí điểm trước, đồng bộ sau cũng là cách tiếp cận thận trọng, phù hợp với thực tế chênh lệch vùng miền.

Bên cạnh đó, việc giảm yếu tố con người ở các khâu then chốt được thể hiện khá rõ: Tự động chấm câu hỏi khách quan, phân phối đề ngẫu nhiên, giám sát bằng công nghệ và ghi nhật ký đầy đủ. Những biện pháp này góp phần giảm mạnh rủi ro lộ đề, sửa điểm và can thiệp kết quả.

Ngoài ra, kế hoạch cũng mang lại lợi ích về tiết kiệm và minh bạch: Giảm in ấn, vận chuyển đề, công bố kết quả nhanh hơn và dễ xây dựng hệ thống theo dõi (audit trail). Đặc biệt, việc không ép chuyển đổi đồng loạt mà ưu tiên nơi đủ điều kiện trước cho thấy Bộ GD&ĐT đã tính đến yếu tố công bằng vùng miền ở mức độ nhất định.

Nếu chuẩn bị tốt các điều kiện đảm bảo, thi trên máy tính không chỉ minh bạch, công bằng mà còn tiệm cận chuẩn quốc tế.

Mặc dù vậy, PGS.TS Đỗ Văn Dũng cũng chỉ ra một số điểm trong đề án cần tiếp tục được bổ sung, hoàn thiện. Đó là mức độ giảm yếu tố con người chưa đạt mức “hệ thống” khi vai trò của con người vẫn còn khá lớn ở khâu giám thị (dù đã có công nghệ hỗ trợ), chấm tự luận (nếu còn giữ) và quản lý điểm thi.

Kế hoạch cũng chưa đề cập rõ đến thi thích ứng (adaptive testing), công nghệ giúp đánh giá chính xác hơn và rút ngắn thời gian như SAT; đồng thời chưa có lộ trình cụ thể để giảm dần tỷ lệ chấm bởi con người đối với phần tự luận.

Về công bằng vùng miền, kế hoạch mới dừng ở mức “không làm xấu đi” hơn là “chủ động san bằng”. Việc ưu tiên hạ tầng nông thôn, miền núi được nhắc đến nhưng chưa thấy gói giải pháp đồng bộ về thiết bị, đường truyền, tài liệu luyện thi miễn phí chất lượng cao và kiểm soát thiên kiến của thuật toán.

Ngoài ra còn tồn tại một số rủi ro kỹ thuật và tổ chức thực tế: Phòng thi máy tính thường chỉ chứa khoảng 10-15 thí sinh (so với 24-30 trên giấy) nên phải chia nhiều ca, tăng độ phức tạp; sự cố mất điện, treo máy, đường truyền ở vùng sâu vẫn là thách thức; chi phí đầu tư máy tính chuyên dụng cao nếu không tận dụng được cho dạy học thường xuyên.

TS Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ giáo dục chuyên nghiệp, Bộ GD&ĐT cũng nhấn mạnh, thi trên máy tính là hướng đi cần thiết nhưng không nên được xem là giải pháp duy nhất để phòng chống tiêu cực.

Theo ông, công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đi kèm hệ thống quản trị minh bạch, cơ chế kiểm tra độc lập và trách nhiệm giải trình rõ ràng của các chủ thể tham gia kỳ thi. Cùng với đó là việc hoàn thiện được một hệ thống ngân hàng đề thi đủ lớn và chuẩn hóa.

Ở góc độ chuyên gia công nghệ, TS Đặng Quang Vinh, giảng viên Khoa Khoa học Máy tính & Công nghệ, Trường Đại học Anh Quốc Việt Nam cũng nhận định, nếu chuẩn bị tốt về hạ tầng, ngân hàng đề, nhân lực kỹ thuật và quy trình bảo mật, phương thức thi tốt nghiệp THPT trên máy tính không chỉ khả thi mà còn góp phần nâng cao tính công bằng, minh bạch và tiệm cận chuẩn quốc tế.

Tuy nhiên, TS Đặng Quang Vinh cũng lưu ý một vấn đề không thể xem nhẹ là an ninh mạng và bảo mật dữ liệu. Khác với thi trên giấy, nếu hệ thống số không được bảo vệ nghiêm ngặt, nguy cơ can thiệp trái phép vào dữ liệu hoặc kết quả thi sẽ hiện hữu.

Vì vậy, cùng với đầu tư thiết bị và phần mềm, cần xây dựng các lớp bảo mật nhiều tầng, cơ chế giám sát độc lập và quy trình ứng phó sự cố đủ chặt chẽ để bảo vệ tính toàn vẹn của kỳ thi...