Công nghệ giám định ADN và hành trình đưa các liệt sĩ trở về với gia đình

Là người trực tiếp tham gia công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ trong những ngày tháng đặc biệt này, Ths. Bác sĩ Vương Gia Bảo, thuộc Trung tâm Pháp y TP HCM - Tổ phó tổ lấy mẫu tại khu vực Công viên Lê Thị Riêng - không khỏi xúc động.

“Khi được tìm thấy, rất nhiều mẫu hài cốt của các liệt sĩ đã không còn nguyên vẹn, những mẫu răng, xương bị tổn thương rất nặng”, bác sĩ Bảo chia sẻ với Báo điện tử VTC News.

“Đứng ở góc độ cảm xúc của bản thân, khi đứng trước những mẫu hài cốt đó, chúng tôi cảm nhận và hình dung được sự tàn khốc vô cùng của chiến tranh. Còn đứng ở góc độ chuyên môn, những mẫu xương răng bị gãy, mục nát tạo ra không ít khó khăn trong việc tách chiết AND để phục vụ so sánh đối chiếu”, bác sĩ Bảo cho biết thêm. “Tất cả những điều đó khiến cả đội ngũ chúng tôi không khỏi trăn trở, làm thế nào để có thể xác định được, mà phải xác định chính xác nhất, để có thể sớm trả lại danh tính cho các chú, các bác”.

Ths. Bác sĩ Vương Gia Bảo (mũ xanh) thực hiện lấy mẫu để gửi đi xét nghiệm AND, xác định danh tính liệt sĩ tại khu vực Công viên Lê Thị Riêng. (Ảnh: NVCC)

Trả lại tên cho những người đã ngã xuống

Theo bác sĩ Vương Gia Bảo, rất nhiều trường hợp, khi di vật và các bằng chứng AND “mở khóa” danh tính cho liệt sĩ, cũng là lúc cảm xúc của tất cả thành viên tổ công tác vỡ òa.

Như trường hợp gần nhất, di vật tìm thấy cùng với hài cốt được cho là của liệt sĩ Huỳnh Văn Quên - chỉ là một mẩu giấy nhỏ với dòng chữ đã phai mờ theo năm tháng, nhưng vẫn đủ để thấy được tên tuổi. Khi có thông tin, tổ công tác đã hỗ trợ cho gia đình để thực hiện lấy và gửi mẫu đi làm giám định AND.

Trong câu chuyện với gia đình liệt sĩ Quên, khi lắng nghe câu chuyện được kể lại về ước mơ còn dang dở và những điều mà liệt sỹ gửi gắm, những người chứng kiến đều không tránh khỏi nghẹn ngào.

“Dù kết quả đối chiếu mẫu của liệt sĩ Quên vẫn chưa có, nhưng chúng tôi rất hy vọng sẽ trùng khớp. Càng làm, dù thấy khó khăn rất nhiều, nhưng những câu chuyện đó lại càng khiến chúng tôi quyết tâm và tự hào khi được tham gia vào một chiến dịch mang tính lịch sử, đưa các chú, các bác trở về với gia đình của mình”, bác sĩ Vương Gia Bảo chia sẻ thêm.

Theo bác sĩ Vương Gia Bảo, tính đến ngày 18/7, sau chưa đầy 20 ngày triển khai (từ ngày 6/7/2027), chỉ tính riêng tại khu vực Công viên Lê Thị Riêng, lực lượng tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ của Bộ Tư lệnh TP.HCM đã tìm kiếm, quy tập được 100 bộ hài cốt liệt sĩ cùng 2 bộ hài cốt liệt sĩ tập thể (đang được phân tách).

Đến ngày 24/7, trong quá trình thăm dò theo thông tin nhân chứng cung cấp, lại tiếp tục phát hiện thêm một vị trí mới có mộ liệt sĩ tại khu vực công viên, bước đầu, đã tìm thấy thêm 2 bộ hài cốt liệt sĩ. Công tác đào thăm dò và mở rộng phạm vi tìm kiếm vẫn đang được tiếp tục.

Không chỉ là câu chuyện về công nghệ

Không chỉ ở TP.HCM hay Hà Nội, nhiều địa phương trong cả nước cũng đang gấp rút triển khai công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Cũng bởi vậy, số mẫu được gửi về các đầu mối như Trung tâm giám định AND, thuộc Viện Sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) tăng lên từng ngày.

Các cán bộ Trung tâm Giám định ADN thực hiện công tác tiếp nhận, lưu giữ và bảo quản mẫu hài cốt liệt sĩ. (Ảnh: NVCC)

TS. Trần Trung Thành - Giám đốc Trung tâm giám định AND - cho biết quy trình giám định ADN xác định danh tính liệt sĩ không chỉ đơn giản là so sánh hai mẫu AND mà thực tế phức tạp hơn rất nhiều.

Quy trình bắt đầu từ việc tiếp nhận và đánh giá chất lượng mẫu hài cốt, sau đó tiến hành làm sạch, xử lý chống nhiễm, tách chiết ADN trong điều kiện phòng thí nghiệm chuyên biệt.

Tiếp theo là các bước định lượng, khuếch đại và phân tích các chỉ thị di truyền trước khi so sánh với mẫu ADN của thân nhân và đánh giá bằng các mô hình thống kê di truyền.

Trong toàn bộ quy trình, khâu kiểm soát nhiễm chéo và đảm bảo chất lượng mẫu là đặc biệt quan trọng. Với các mẫu hài cốt lâu năm, dưới tác động của thời gian, nhiệt độ, độ ẩm, tính chất đất, vi sinh vật và nhiều yếu tố môi trường khác, AND trong hài cốt thường đã bị phân hủy mạnh, lượng ADN còn lại rất ít và bị phân mảnh nghiêm trọng, chỉ cần một sai sót nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến kết quả.

“Không phải tất cả các mẫu hài cốt đều còn đủ vật liệu di truyền để phân tích. Có những trường hợp phải thử nghiệm nhiều lần hoặc áp dụng nhiều phương pháp khác nhau mới có thể thu được kết quả. Khả năng xác định danh tính phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó quan trọng nhất là chất lượng mẫu hài cốt, mối quan hệ huyết thống của thân nhân cung cấp mẫu đối chứng, số lượng thân nhân còn sống cũng như độ đầy đủ của hồ sơ thông tin về liệt sĩ”, TS. Trần Trung Thành cho hay

TS. Trần Trung Thành: “Việc xác định danh tính liệt sĩ không chỉ đơn giản là đối chiếu hai mẫu AND”. (Ảnh: NVCC)

Từ năm 2025, trung tâm đã ứng dụng nhiều công nghệ hiện đại như các kỹ thuật giải trình tự ADN thế hệ mới (Next Generation Sequencing - NGS), phân tích ADN ty thể, các chỉ thị SNP cùng các quy trình tách chiết chuyên biệt dành cho mẫu ADN suy thoái.

Việc kết hợp nhiều công nghệ giúp nâng cao khả năng thu nhận thông tin di truyền và tăng cơ hội xác định danh tính đối với những trường hợp đặc biệt khó. Các công nghệ góp phần nâng cao đáng kể khả năng thu nhận thông tin di truyền từ các mẫu hài cốt đã chôn cất nhiều năm, bị phân hủy nặng hoặc không còn phù hợp với các phương pháp giám định truyền thống.

Nhờ vậy, chỉ sau một thời gian ngắn, Trung tâm Giám định ADN xác định thành công danh tính của một số liệt sĩ được quy tập tại Nghĩa trang Liệt sĩ Trà Lĩnh, tỉnh Cao Bằng, giúp các liệt sĩ được trở về với gia đình sau nhiều năm chưa xác định được danh tính.

Nhân dịp kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7), Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam sẽ tiếp tục công bố kết quả xác định thành công danh tính của 8 liệt sĩ được quy tập tại các tỉnh Cao Bằng, Cần Thơ và Lâm Đồng.

Trong quá trình triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm, Trung tâm còn tích cực phối hợp với các cơ quan quản lý, đơn vị quân đội và địa phương trong xây dựng cơ sở dữ liệu, chuẩn hóa quy trình lấy mẫu và nâng cao chất lượng giám định. Đây là nền tảng quan trọng để tăng tỷ lệ xác định danh tính trong thời gian tới.

TS. Trần Trung Thành cho biết đối với lĩnh vực giám định ADN, Chiến dịch 500 ngày đêm đã tạo điều kiện thúc đẩy việc chuẩn hóa quy trình, tăng cường phối hợp trong thu thập, bảo quản mẫu hài cốt và mẫu thân nhân, đồng thời đẩy mạnh ứng dụng các công nghệ sinh học hiện đại vào xác định danh tính liệt sĩ.

“Quan trọng hơn cả, mỗi trường hợp xác định thành công không chỉ giúp một gia đình khép lại nỗi chờ đợi kéo dài hàng chục năm mà còn góp phần thực hiện trách nhiệm và đạo lý ‘Uống nước nhớ nguồn’ của dân tộc”, Giám đốc Trung tâm giám định AND nhấn mạnh.