Công nghệ laser san phẳng đất ruộng ĐBSCL chưa phát triển như kỳ vọng, vì sao?

Trong bối cảnh ngành lúa gạo Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đang chuyển sang mô hình sản xuất chất lượng cao, giảm phát thải và thích ứng biến đổi khí hậu, công nghệ san phẳng mặt ruộng bằng tia laser nổi lên như một giải pháp kỹ thuật nền tảng.

Được Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI) chuyển giao vào Việt Nam từ những năm 2000, công nghệ này đang từng bước chứng minh hiệu quả nhưng vẫn chưa được nhân rộng như kỳ vọng.

Trình diễn san phẳng mặt ruộng bằng laser. Ảnh: T.L

Hệ thống san phẳng ruộng bằng laser gồm các thành phần chính như bộ phát tia laser, bộ thu tín hiệu, hộp điều khiển và hệ thống thủy lực gắn với máy kéo. Khi vận hành, thiết bị sẽ tự động điều chỉnh độ cao lưỡi gạt theo tín hiệu laser, giúp mặt ruộng đạt độ bằng phẳng cao, gần như loại bỏ tình trạng lồi lõm truyền thống. Đây chính là nền tảng của canh tác lúa chính xác – nơi mỗi yếu tố như nước, phân bón hay mật độ cây trồng đều được kiểm soát tối ưu.

Nền tảng của nông nghiệp chính xác

Ông Cao Đức Phát - Chủ tịch HĐQT Viện nghiên cứu lúa gạo Quốc tế (IRRI) nhìn nhận: san phẳng ruộng bằng laser là bước đầu tiên để triển khai nông nghiệp chính xác. Khi mặt ruộng đồng đều, việc quản lý nước trở nên hiệu quả hơn, giúp tiết kiệm tài nguyên và giảm phát thải. Ruộng bằng phẳng cũng giúp nông dân kiểm soát tốt hơn các yếu tố đầu vào, từ đó nâng cao năng suất và tính bền vững.

Thực tế nghiên cứu và triển khai tại Việt Nam cho thấy, công nghệ này mang lại nhiều lợi ích rõ rệt. Việc san phẳng giúp nước phân bố đều, giảm số lần bơm nước và chi phí thủy lợi. Theo số liệu thực tế, chi phí bơm nước có thể giảm đến một nửa, trong khi cỏ dại giảm còn khoảng 45–66% và năng suất lúa tăng đáng kể.

Ngoài ra, mặt ruộng bằng phẳng còn giúp cây lúa sinh trưởng đồng đều, hạn chế đổ ngã, thuận lợi cho cơ giới hóa và thu hoạch.

Giá thành đầu tư hệ thống san lấp hiện nay khá cao. Ảnh: T.L

Hiệu quả thực tế tại ĐBSCL

Tại nhiều địa phương ĐBSCL như Tiền Giang, Long An, Bạc Liêu, công nghệ này đã được triển khai thí điểm và mang lại kết quả tích cực. Theo Trung tâm Khuyến nông Đồng Tháp, việc ứng dụng san phẳng bằng laser giúp giảm chi phí sản xuất từ 2–2,5 triệu đồng/ha/vụ, nhờ tiết kiệm nước, giảm giống, giảm công lao động và hạn chế sâu bệnh. Đặc biệt, chỉ sau 2–3 vụ sản xuất, nông dân có thể hoàn vốn chi phí thuê dịch vụ san phẳng, cho thấy hiệu quả kinh tế rõ rệt.

Ông Lê Hà Luân - Giám đốc Sở Nông nghiệp & Môi trường (NN&MT) tỉnh Đồng Tháp - cho rằng: “Công nghệ laser giúp chuẩn hóa mặt ruộng, từ đó tạo điều kiện triển khai đồng bộ các tiến bộ kỹ thuật như sạ hàng, bón phân thông minh, cơ giới hóa thu hoạch. Đây là mắt xích quan trọng trong tái cơ cấu ngành lúa gạo".

Ông Trần Thanh Hiệp - Phó giám đốc Sở NN&MT tỉnh An Giang - cho biết, ngành nông nghiệp cũng ghi nhận hiệu quả từ công nghệ san phẳng mặt ruộng bằng công nghệ laser. Việc san phẳng ruộng không chỉ giúp giảm chi phí mà còn nâng cao năng suất, góp phần tăng lợi nhuận cho nông dân và cải thiện chất lượng hạt lúa.

Đối với nông dân, hiệu quả của công nghệ thể hiện rõ qua từng vụ mùa. Ông Trần Văn Lợi (Cai Lậy, Đồng Tháp) chia sẻ: “Ruộng phẳng thì nước đều, lúa lên đồng loạt, ít sâu bệnh hơn. Máy gặt chạy cũng dễ, giảm thất thoát".

Nông dân Huỳnh Văn Nhâm ở xã Hòa Hiệp (Vĩnh Long) cho biết: “Trước đây mỗi lần bơm nước rất tốn kém, giờ ruộng phẳng nên giảm nhiều chi phí. Tuy nhiên, chi phí ban đầu để san phẳng vẫn còn cao, nếu không có hỗ trợ thì nhiều hộ khó làm".

Những ý kiến này cho thấy, dù lợi ích rõ ràng, việc tiếp cận công nghệ vẫn còn phụ thuộc lớn vào điều kiện kinh tế của nông dân.

Đất ruộng ở ĐBSCL manh mún cũng là một trong những trở ngại cho công nghệ mới. Ảnh: B.C.M

Rào cản phát triển công nghệ mới
Ông Văn Hữu Huệ, Phó giám đốc Sở NN&MT tỉnh Vĩnh Long cho rằng, dù được đánh giá cao, công nghệ san phẳng ruộng bằng laser vẫn chưa phát triển mạnh tại ĐBSCL. Nguyên nhân đầu tiên là chi phí đầu tư thiết bị lớn. Một hệ thống hoàn chỉnh có giá hàng trăm triệu đồng, vượt quá khả năng của phần lớn nông hộ.

Ông Võ Văn Thạnh, HTX Hưng Lợi, xã Đại Ngãi (TP.Cần Thơ) cho rằng: “Sản xuất lúa tại ĐBSCL vẫn mang tính nhỏ lẻ, manh mún. Công nghệ này phát huy hiệu quả cao nhất khi áp dụng trên diện tích lớn, liền vùng, liền thửa. Trong khi đó, thực trạng ruộng đất phân tán khiến việc triển khai đồng bộ gặp nhiều khó khăn. Công nghệ này sẽ thực hiện được khi nông dân sản xuất 2 vụ lúa. Nếu sản xuất 3 vụ lúa trong năm không có thời gian phơi đất khô để san phẳng".

Ngoài ra, yếu tố kỹ thuật và thời vụ cũng là rào cản. Việc san phẳng cần thực hiện khi đất khô và đòi hỏi người vận hành có kỹ năng nhất định. Trong điều kiện thời tiết thất thường, lịch thời vụ dày đặc, việc bố trí thời gian phù hợp không hề dễ dàng.

Một vấn đề khác là nguy cơ xáo trộn tầng đất mặt nếu san lấp không đúng kỹ thuật, có thể ảnh hưởng đến độ phì nhiêu của đất trong ngắn hạn.

Ông Nguyễn Hữu Thiện, Giám đốc Công ty TNHH MTV Tư Sang ở Đồng Tháp cho rằng, còn nhiều rào cản khiến công nghệ san mặt phẳng ruộng bằng công nghệ laser chưa phát huy hết tác dụng. Trong đó phải kể đến việc sản xuất 3 vụ năm, ruộng đồng còn manh mún và giá thành đầu tư máy móc công nghệ còn khá cao. Thiết nghĩ nhà nước cần có chính sách hỗ trợ, nhất là hệ thống HTX.

Cần chính sách và tổ chức sản xuất phù hợp
Theo các chuyên gia, để công nghệ laser san phẳng ruộng được nhân rộng, cần có sự hỗ trợ đồng bộ từ chính sách đến tổ chức sản xuất. Trong đó, phát triển các hợp tác xã hoặc tổ dịch vụ cơ giới hóa là giải pháp khả thi, giúp chia sẻ chi phí đầu tư và tăng khả năng tiếp cận của nông dân.

Nếu tổ chức sản xuất theo mô hình cánh đồng lớn, liên kết chuỗi, thì công nghệ này sẽ phát huy hiệu quả rất cao. Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ ban đầu để tạo động lực.

Bên cạnh đó, cần tăng cường đào tạo, chuyển giao kỹ thuật, xây dựng các mô hình trình diễn để nông dân thấy rõ hiệu quả thực tế. Khi nhận thức được nâng cao, việc ứng dụng công nghệ sẽ lan tỏa nhanh hơn.

Trong bối cảnh ĐBSCL đang triển khai chương trình phát triển một triệu ha lúa chất lượng cao, giảm phát thải, công nghệ san phẳng ruộng bằng laser kết hợp GPS được xem là một trong những giải pháp quan trọng. Không chỉ giúp tiết kiệm tài nguyên, công nghệ này còn góp phần nâng cao chất lượng sản phẩm và tăng sức cạnh tranh của lúa gạo Việt Nam.

Tuy nhiên, để công nghệ san phẳng ruộng bằng laser thực sự đi vào đời sống sản xuất, cần tháo gỡ các “nút thắt” về chi phí, tổ chức sản xuất và nhận thức. Khi đó, đây sẽ là đòn bẩy quan trọng giúp ngành lúa gạo ĐBSCL phát triển bền vững trong tương lai.