Công nghệ vũ trụ Trung Quốc vượt Mỹ ở ba lĩnh vực chủ chốt

Trung Quốc dẫn đầu trong lĩnh vực định vị vệ tinh bất chấp những thách thức trong việc phóng vệ tinh. Ảnh: Pexels

Ba lĩnh vực Trung Quốc đã vươn lên dẫn trước

Công nghệ vũ trụ Trung Quốc đã bứt lên trước Mỹ ở ba lĩnh vực quan trọng gồm định vị vệ tinh, chụp ảnh do thám từ quỹ đạo và khả năng đánh hạ vệ tinh, theo báo cáo của Quỹ Công nghệ Thông tin và Đổi mới (ITIF) đặt trụ sở tại Washington. Báo cáo công bố ngày 8/6 cho rằng Bắc Kinh đã dựng nên một ngành vũ trụ thương mại hùng mạnh nhờ nhà nước hậu thuẫn mạnh, qua đó thu hẹp khoảng cách sáng tạo với Washington. Nhóm nghiên cứu cảnh báo nếu Mỹ không hành động dứt khoát sớm, Trung Quốc sẽ giành lấy ngôi đầu trong nền kinh tế vũ trụ toàn cầu.

Cảnh báo được đưa ra trùng thời điểm giới phân tích dự báo nền kinh tế vũ trụ toàn cầu có thể vượt 1.000 tỷ USD trong vòng một thập kỷ tới. Báo cáo khẳng định Trung Quốc đã qua mặt Nga để trở thành đối thủ chính của Mỹ trên không gian. Ellis Scherer, chuyên gia chính sách vũ trụ của ITIF và là tác giả báo cáo, nhận xét ngành vũ trụ Trung Quốc từng chậm chạp và chủ yếu do doanh nghiệp nhà nước dẫn dắt, nay đã thành một khu vực thương mại năng động chỉ còn xếp sau Mỹ trên thị trường thế giới.

Trong sáu mảng vũ trụ lớn mà báo cáo đánh giá, Trung Quốc đã vượt Mỹ ở dịch vụ định vị, dẫn đường và định thời nhờ hệ thống BeiDou mở rộng ra toàn cầu. Quy mô chòm vệ tinh, vùng phủ dịch vụ quốc tế và mức ứng dụng ngày càng rộng ở nước ngoài cho thấy Bắc Kinh đã qua mặt Washington ở mảng này. Báo cáo cũng xếp Trung Quốc dẫn trước về viễn thám và chụp ảnh vệ tinh, khi các chương trình nhà nước như vệ tinh quan sát Trái Đất Gaofen cùng những chòm vệ tinh thương mại như Jilin 1 đã tạo nên một trong những hệ sinh thái ảnh vệ tinh lớn nhất thế giới.

Mảng thứ ba mà Trung Quốc vươn lên dẫn đầu là năng lực chống vệ tinh. Báo cáo chỉ ra Bắc Kinh tiếp tục rót tiền vào thiết bị đánh chặn động năng, hệ thống tác chiến điện tử và công nghệ năng lượng định hướng nhằm vô hiệu hóa vệ tinh đối phương. Scherer cho biết tình báo quân sự Mỹ công khai cũng cho thấy Trung Quốc đang phát triển những vệ tinh có thể thực hiện các pha "không chiến" trên quỹ đạo, dùng để tấn công vệ tinh của nước khác.

Những lĩnh vực Mỹ vẫn nắm thế thượng phong

Mỹ vẫn giữ lợi thế rõ rệt ở mạng băng thông rộng quỹ đạo thấp, nơi chòm vệ tinh Starlink của SpaceX và dự án Kuiper của Amazon đã bỏ xa các mạng Qianfan và Guowang của Trung Quốc. Báo cáo nhận định tham vọng của Bắc Kinh rất lớn, song hạn chế về phóng và việc thiếu tên lửa tái sử dụng đã được kiểm chứng vẫn kìm hãm tốc độ triển khai. Tên lửa tái sử dụng cũng là một trong số ít lĩnh vực Mỹ nắm ưu thế công nghệ áp đảo, khi Falcon 9 của SpaceX thay đổi bài toán chi phí phóng nhờ thu hồi và tái dùng tầng đẩy thường xuyên.

Các công ty Trung Quốc như LandSpace, CAS Space và Space Epoch đang theo đuổi năng lực tương tự, nhưng quỹ này đánh giá tên lửa tái sử dụng vẫn là điểm yếu lớn nhất của ngành vũ trụ thương mại nước họ. Cuộc cạnh tranh sít sao hơn ở mảng trạm vũ trụ, khi Mỹ hưởng lợi từ hàng chục năm vận hành Trạm Vũ trụ Quốc tế còn Trung Quốc phát triển nhanh trạm Thiên Cung. Theo báo cáo, năng lực hai nước hiện gần ngang nhau dù đi theo hai con đường rất khác biệt.

Bước ngoặt 2014 và bài toán đặt ra cho nước Mỹ

Báo cáo cho rằng sức mạnh bền bỉ của Mỹ đến từ mô hình hợp tác giữa cơ quan chính phủ và doanh nghiệp tư nhân. NASA tạo ra nhu cầu dài hạn cùng nguồn tài chính, còn các công ty như SpaceX biến tiến bộ kỹ thuật thành dịch vụ khả thi về thương mại, dựng nên hệ sinh thái trải dài từ hợp đồng chính phủ tới mạng băng thông rộng toàn cầu Starlink. Trung Quốc lại đi theo cách mà báo cáo gọi là tiếp cận toàn xã hội, với quy hoạch chiến lược quốc gia dẫn dắt, doanh nghiệp nhà nước và tư nhân hoạt động song song, cùng chính sách hợp nhất quân sự dân sự giúp thúc đẩy chuyển giao công nghệ.

Mô hình này cho phép Bắc Kinh huy động nguồn lực ở quy mô mà các hệ thống thuần thị trường khó lòng sao chép. Một bước ngoặt lớn đến vào năm 2014 khi Trung Quốc mở cửa một phần ngành vũ trụ cho vốn tư nhân, tạo làn sóng dòng vốn và khởi nghiệp. Đến nay ngành vũ trụ thương mại nước này đã quy tụ hơn 500 công ty tham gia dịch vụ phóng, chế tạo vệ tinh và các ứng dụng hạ nguồn.

Nhiều nhà phát triển tên lửa tư nhân nổi lên, gồm LandSpace, Galactic Energy, iSpace, CAS Space và Space Epoch, khi họ chế tạo phương tiện phóng ngày càng tinh vi và tìm cách mô phỏng mô hình tên lửa tái sử dụng mà SpaceX khai phá. Các dự án siêu chòm vệ tinh như Qianfan và Guowang hướng tới phủ sóng băng thông rộng toàn cầu, trong khi số nhà sản xuất vệ tinh viễn thám thương mại tăng nhanh, cung cấp ảnh, dịch vụ liên lạc và linh kiện tàu vũ trụ. Scherer lưu ý chừng nào các công ty đầu ngành như SpaceSail và LandSpace chưa làm chủ những công nghệ này, Trung Quốc vẫn chưa thể vượt Mỹ trên không gian.

Quỹ này đánh giá một trong những thế mạnh lớn nhất của Trung Quốc nằm ở khâu sản xuất, khi nước này phát triển hệ thống chế tạo vũ trụ liền mạch gồm tên lửa, vệ tinh, thiết bị mặt đất và hạ tầng phóng, cho phép mở rộng công suất nhanh theo nhu cầu. Báo cáo kết lại bằng một cảnh báo thẳng thắn rằng nếu Trung Quốc vượt Mỹ trên không gian, sức cạnh tranh kinh tế và an ninh quốc gia của Mỹ sẽ chịu thiệt hại. Cuộc đua vì thế không còn là chuyện riêng của các kỹ sư tên lửa, mà gắn liền với vị thế của hai nền kinh tế lớn nhất hành tinh trong nhiều thập kỷ tới.