Công nghiệp quốc phòng trong cuộc đua giành ưu thế chiến lược

Công nghệ dẫn dắt chuyển đổi

Theo military.people.com.cn, nhiều nước đang tăng tốc đầu tư vào những lĩnh vực công nghệ tiên tiến như trí tuệ nhân tạo (AI), hệ thống tự chủ, vũ khí siêu vượt âm, vũ khí năng lượng định hướng và robot quân sự. Đáng chú ý, bên cạnh phát triển vũ khí công nghệ cao, các nước chú trọng những phương tiện tác chiến chi phí thấp, có thể sản xuất hàng loạt và chấp nhận tiêu hao trên chiến trường.

Tháng 8-2026, Mỹ ban hành Chiến lược khoa học và công nghệ an ninh quốc gia, xác định công nghệ dưới nước, công nghệ vũ trụ, AI và hệ thống tự chủ là những lĩnh vực trọng tâm nhằm duy trì ưu thế quân sự. Washington cũng triển khai Dự án Meridian nhằm nghiên cứu, đánh giá các công nghệ và phương thức tác chiến có thể định hình chiến tranh trong 10-30 năm tới.

Một trọng tâm đáng chú ý là phát triển máy bay không người lái (UAV) với số lượng lớn. Theo kế hoạch của Bộ Chiến tranh Mỹ, chương trình "Ưu thế máy bay không người lái" (Drone Dominance) hướng tới mua sắm khoảng 340.000 UAV cỡ nhỏ trong hai năm, trong đó hơn 200.000 chiếc dự kiến được đặt mua vào năm 2027. Chương trình nhằm hình thành năng lực sản xuất và triển khai UAV quy mô lớn, giảm chi phí, tăng khả năng duy trì lực lượng trong điều kiện chiến tranh cường độ cao.

Tại châu Âu, Bộ Quốc phòng Anh triển khai Chiến lược AI quốc phòng, thành lập nhóm chuyên trách thúc đẩy ứng dụng công nghệ này, đồng thời đơn giản hóa quy trình phê duyệt, mua sắm nhằm rút ngắn thời gian đưa trang bị mới vào sử dụng. Pháp điều chỉnh Luật Kế hoạch quân sự giai đoạn 2024-2030, bổ sung 36 tỷ euro so với kế hoạch ban đầu có quy mô khoảng 413 tỷ euro. Nguồn lực tăng thêm được ưu tiên cho những năng lực quan trọng như đạn dược, UAV, phòng không, chống UAV, tác chiến điện từ và không gian vũ trụ.

Tại khu vực châu Á-Thái Bình Dương, Australia xác định AI là công nghệ ưu tiên trong chiến lược phát triển công nghiệp quốc phòng. Nhật Bản đẩy mạnh nghiên cứu, sản xuất vũ khí lướt tốc độ cao, tên lửa tầm xa và các phương tiện tác chiến không người lái, từng bước nâng cao mức độ tự động hóa, thông minh hóa vũ khí, trang bị.

Rheinmetall, nhà sản xuất đạn dược lớn nhất châu Âu, sẽ chuyển hoạt động sản xuất từ hai nhà máy chế tạo phụ tùng ô tô sang thiết bị quốc phòng. Ảnh: latribune.fr 

Mở rộng năng lực sản xuất, tăng khả năng bảo đảm

Các cuộc xung đột gần đây cho thấy, vũ khí hiện đại chỉ phát huy hiệu quả khi được bảo đảm bằng năng lực sản xuất, dự trữ và bổ sung liên tục. Tình trạng thiếu hụt đạn dược, linh kiện và gián đoạn nguồn cung đã thúc đẩy nhiều quốc gia điều chỉnh mô hình công nghiệp quốc phòng theo hướng tăng công suất, duy trì năng lực dự phòng và đáp ứng nhanh nhu cầu thời chiến.

Trong nhiều năm, công nghiệp quốc phòng Mỹ chủ yếu vận hành theo mô hình sản xuất theo đơn đặt hàng, quy mô nhỏ, dự trữ thấp nhằm tối ưu hóa hiệu quả kinh tế. Tuy nhiên, mô hình này bộc lộ hạn chế khi nhu cầu vũ khí, đạn dược tăng đột biến. Sự phụ thuộc vào nguồn cung linh kiện từ nước ngoài cũng đặt ra thách thức đối với khả năng tự chủ sản xuất.

Để khắc phục, Mỹ thúc đẩy mở rộng năng lực sản xuất trong 5 lĩnh vực trọng yếu gồm đạn dược tấn công chính xác, tên lửa đánh chặn, nhiên liệu đẩy rắn, vật liệu đặc chủng và vi điện tử tiên tiến. Các biện pháp được chú trọng là tăng cường đặt hàng dài hạn, đa dạng hóa nhà cung cấp, đầu tư dây chuyền tự động hóa và duy trì năng lực sản xuất dự phòng.

Nga cũng đẩy mạnh sản xuất, hiện đại hóa vũ khí, trang bị nhằm đáp ứng nhu cầu từ cuộc xung đột kéo dài tại Ukraine. Theo thông tin của chuyên trang quân sự Army Recognition công bố tháng 3-2024, năng lực sản xuất đạn pháo của Nga được ước tính đạt khoảng 250.000 quả/tháng, tương đương 3 triệu quả/năm. Bên cạnh các loại vũ khí truyền thống, Nga chú trọng phát triển phương tiện tác chiến không người lái. Tập đoàn Kalashnikov cho biết, sản lượng đạn tuần kích có điều khiển của doanh nghiệp năm 2024 tăng gấp 10 lần; đồng thời đặt mục tiêu tăng 60% sản lượng tên lửa và vũ khí pháo binh trong năm 2025 so với năm trước. Những động thái này phản ánh xu hướng kết hợp mở rộng năng lực sản xuất với đổi mới công nghệ, nhằm đáp ứng yêu cầu tác chiến hiện đại.

Tại châu Âu, EU triển khai Chiến lược công nghiệp quốc phòng châu Âu và Kế hoạch "Sẵn sàng 2030", hướng tới tăng cường năng lực sản xuất nội khối, bảo đảm an ninh chuỗi cung ứng và nâng cao khả năng sẵn sàng chiến đấu. Trong khi đó, nhiều nước tăng cường đầu tư nhằm khắc phục những điểm yếu trong chuỗi sản xuất vũ khí, đạn dược. Ba Lan tạo cơ chế ưu tiên cho 4 doanh nghiệp thuộc Tập đoàn Vũ khí Ba Lan mở rộng nhà máy. Pháp thúc đẩy doanh nghiệp Eurenco khôi phục dây chuyền sản xuất thuốc phóng đã ngừng hoạt động hơn 10 năm.

Trong khi đó, Tập đoàn Rheinmetall của Đức triển khai kế hoạch mở rộng sản xuất, đặt mục tiêu đến năm 2030 đạt sản lượng 20.000 tấn thuốc phóng mỗi năm.

Những động thái này cho thấy các quốc gia ngày càng coi trọng khả năng duy trì sản xuất liên tục, dự trữ công suất và bảo đảm nguồn cung ổn định, thay vì chỉ tập trung phát triển các hệ thống vũ khí hiện đại, đắt tiền.

Su-57 của Nga sau chuyến bay đầu tiên sử dụng động cơ mới Product 177. Ảnh: Rostec  

Đưa công nghệ thương mại vào lĩnh vực quân sự

Một xu hướng nổi bật khác là tăng cường ứng dụng công nghệ thương mại vào lĩnh vực quốc phòng. Nếu trước đây công nghệ chủ yếu chuyển giao từ quân sự sang dân sự thì hiện nay, nhiều thành tựu công nghệ dân sự được nhanh chóng điều chỉnh, tích hợp vào các hệ thống quân sự.

Mỹ đẩy mạnh mua sắm sản phẩm thương mại có sẵn, tận dụng năng lực đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp tư nhân nhằm rút ngắn thời gian nghiên cứu, phát triển vũ khí, trang bị.

Tháng 5-2026, Bộ Chiến tranh Mỹ công bố các thỏa thuận hợp tác với nhiều doanh nghiệp công nghệ, trong đó có SpaceX, OpenAI, Google và Microsoft, nhằm triển khai các năng lực AI tiên tiến trên những mạng quân sự có yêu cầu bảo mật cao. Việc ứng dụng công nghệ này hướng tới hỗ trợ xử lý dữ liệu, nhận thức tình huống và nâng cao hiệu quả ra quyết định.

Thông qua chương trình "Replicator", quân đội Mỹ cũng thúc đẩy sự tham gia của các doanh nghiệp công nghệ và nhà sản xuất UAV ngoài hệ thống nhà thầu quốc phòng truyền thống, hướng tới triển khai nhanh các hệ thống tự chủ với số lượng lớn.

Tại châu Âu, Pháp thiết lập cơ chế "một cửa" để tiếp nhận sáng kiến công nghệ từ doanh nghiệp khởi nghiệp. Chỉ trong quý I-2025, Cơ quan Đổi mới quốc phòng Pháp đã nhận được 75 đề xuất công nghệ có khả năng ứng dụng trong cả lĩnh vực dân sự và quân sự.

Anh hỗ trợ các doanh nghiệp công nghệ tham gia những dự án mô phỏng tác chiến, công nghệ bản sao số và hệ thống hỗ trợ chỉ huy.

Đáng chú ý, dữ liệu từ chùm vệ tinh radar khẩu độ tổng hợp thương mại do doanh nghiệp Phần Lan vận hành được cung cấp cho Ukraine thông qua Rheinmetall, phục vụ nhu cầu trinh sát. Năm 2025, hai bên thúc đẩy hợp tác sản xuất vệ tinh, hướng tới phát triển năng lực trinh sát không gian có tính tự chủ cao hơn.

Củng cố chuỗi cung ứng quốc phòng

Cùng với đổi mới công nghệ và mở rộng sản xuất, nhiều quốc gia tập trung nâng cao khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng quốc phòng thông qua kết hợp phát triển năng lực trong nước với hợp tác quốc tế.

Mỹ thúc đẩy đưa một số khâu sản xuất công nghệ cao trở lại trong nước, đồng thời tăng cường hợp tác với Nhật Bản, Hàn Quốc, EU và các đối tác trong cung ứng nguyên vật liệu chiến lược, linh kiện bán dẫn và nhiên liệu đẩy rắn. Mục tiêu là giảm phụ thuộc vào một nguồn cung duy nhất, hạn chế nguy cơ gián đoạn sản xuất khi xảy ra khủng hoảng.

Tại châu Âu, những khó khăn về cung ứng vũ khí, đạn dược trong xung đột Nga-Ukraine khiến vấn đề an ninh chuỗi cung ứng được đặt ở vị trí ngày càng quan trọng. EU thúc đẩy mua sắm quốc phòng chung, phối hợp nhu cầu của các nước thành viên, tăng cường năng lực sản xuất nội khối và áp dụng các quy định về xuất xứ đối với một số sản phẩm quốc phòng.

Nhìn tổng thể, công nghiệp quốc phòng đang trở thành một yếu tố quan trọng trong cạnh tranh sức mạnh quân sự. Khả năng nghiên cứu công nghệ mới, sản xuất vũ khí với số lượng lớn và duy trì chuỗi cung ứng ổn định không chỉ quyết định mức độ sẵn sàng chiến đấu mà còn tác động trực tiếp đến khả năng duy trì hoạt động quân sự dài ngày.

Trong thời gian tới, xu hướng phát triển công nghiệp quốc phòng theo hướng công nghệ cao, sản xuất linh hoạt, tăng cường tự chủ và hợp tác quốc tế dự báo tiếp tục được đẩy mạnh, nhằm đáp ứng yêu cầu tác chiến hiện đại và tạo lợi thế trong cạnh tranh quân sự.