COP31 tìm động lực khí hậu từ lợi ích dân sinh

Giữa lúc xung đột, lạm phát và sức ép tăng trưởng chi phối chương trình nghị sự của nhiều chính phủ, lời kêu gọi cắt giảm phát thải khó thu hút sự quan tâm nếu chưa giải đáp được nỗi lo về giá cả và việc làm. Tại Hội nghị lần thứ 31 các bên tham gia Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (COP31) ở Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ, các nhà lãnh đạo vì thế nhấn mạnh hơn lợi ích kinh tế của việc giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.

Phía ngoài khu vực tổ chức Hội nghị COP31 tại Antalya, Thổ Nhĩ Kỳ. Ảnh: Climate Alliance Org/Flickr (CC BY-NC 4.0).

Động lực từ lợi ích dân sinh

Cuộc chiến tại Iran làm gián đoạn nguồn cung dầu từ Trung Đông, đẩy giá nhiên liệu tăng và gây thêm sức ép lên lạm phát. Chi phí năng lượng cao lan sang vận tải, sản xuất và thực phẩm, thu hẹp khả năng chi tiêu của các hộ gia đình, đồng thời khiến việc điều hành kinh tế khó khăn hơn.

Phát biểu tại COP31, Tổng Thư ký Liên hợp quốc António Guterres nhấn mạnh rằng 3/4 nhân loại sống tại các quốc gia nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch, phải chịu những cú sốc giá mà họ không tạo ra và không thể kiểm soát. Người đứng đầu cơ quan khí hậu Liên hợp quốc Simon Stiell cũng cảnh báo biến động thị trường năng lượng và thiên tai đang cùng đẩy giá cả lên cao, gây sức ép lên ngân sách và làm giảm mức sống.

Đối với các nước nhập khẩu năng lượng, phát triển nguồn cung sạch trong nước có thể hạn chế nguy cơ gián đoạn và giảm mức độ lệ thuộc vào giá quốc tế. Đầu tư ứng phó với thiên tai cũng giúp tránh những tổn thất có thể kéo lùi thành quả phát triển. Qua đó, giảm phát thải gắn trực tiếp với yêu cầu bảo vệ nền kinh tế trước bất ổn bên ngoài.

Trong bối cảnh tranh luận về khí hậu ngày càng bị chia rẽ bởi quan điểm chính trị, Reuters dẫn lời cựu Ngoại trưởng Mỹ John Kerry cho rằng cần chú trọng hơn tới an ninh, sức khỏe, việc làm và nguồn cung lương thực khi vận động sự ủng hộ. Ủy viên châu Âu phụ trách năng lượng Dan Jorgensen nhận định lợi ích an ninh của việc giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch có thể tạo đồng thuận ngay cả với những người còn hoài nghi về biến đổi khí hậu.

Dù vậy, đầu tư năng lượng sạch, nâng cấp hạ tầng và thay đổi phương thức sản xuất đều cần nguồn lực và thời gian. Nếu chỉ nhấn mạnh khả năng giảm giá mà không giải thích chi phí trước mắt, các chính phủ dễ tạo kỳ vọng khó đáp ứng. Việc hỗ trợ người lao động, các hộ gia đình dễ bị tổn thương và doanh nghiệp chịu ảnh hưởng phải được tính ngay khi xây dựng chính sách.

Việc nhấn mạnh lợi ích kinh tế cũng cần bảo đảm sự nhất quán về mục tiêu khí hậu. Tổng thống Slovenia Nataša Pirc Musar kêu gọi chuyển bằng chứng khoa học thành hành động chính trị, tránh để lợi ích ngắn hạn chi phối quyết định. Những lập luận về giá cả, việc làm và an ninh cần củng cố sự ủng hộ, đồng thời giữ rõ yêu cầu cắt giảm phát thải.

Lựa chọn chính sách quyết định sức thuyết phục

Trước sức ép bảo đảm năng lượng, một số quốc gia đẩy mạnh điện mặt trời, điện gió để giảm lệ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu; một số lại tăng sử dụng than hoặc mở rộng khai thác dầu khí. Nhu cầu điện gia tăng, trong đó có nhu cầu của các trung tâm dữ liệu phục vụ trí tuệ nhân tạo, càng thúc ép các chính phủ bổ sung nguồn cung.

Bởi vậy, yêu cầu an ninh năng lượng có thể thúc đẩy phát triển năng lượng sạch, nhưng cũng có thể được viện dẫn để kéo dài việc sử dụng nhiên liệu hóa thạch. Nếu thiếu kế hoạch chuyển đổi rõ ràng, quyết định ứng phó với tình trạng thiếu năng lượng trước mắt có nguy cơ làm chậm mục tiêu giảm phát thải trong nhiều năm sau.

Ngay tại COP31, Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdoğan kêu gọi biến hội nghị thành bước ngoặt hành động, trong khi nước chủ nhà vừa công bố phát hiện thêm các mỏ dầu. Thủ tướng Australia Anthony Albanese nhấn mạnh trách nhiệm ứng phó với khủng hoảng khí hậu, song bị chỉ trích vì không đề cập tới nhiên liệu hóa thạch trong bài phát biểu.

Đằng sau những lựa chọn ấy là nguồn thu, việc làm và nhu cầu duy trì hoạt động kinh tế. Muốn cam kết dài hạn dẫn tới việc giảm sử dụng than, dầu và khí đốt, các chính phủ phải làm rõ nguồn năng lượng thay thế, tiến độ đầu tư và cách hỗ trợ những ngành, địa phương chịu ảnh hưởng.

Trong đàm phán quốc tế, dù đã nhất trí chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch, các nước vẫn gặp trở ngại khi cụ thể hóa cam kết do khác biệt lợi ích. Cơ chế đồng thuận khiến sự phản đối của một bên cũng có thể cản trở thỏa thuận chung. Mỹ không cử phái đoàn liên bang tham gia, cùng sự vắng mặt của nhiều nhà lãnh đạo các nền kinh tế lớn, càng gây khó khăn cho việc huy động quyết tâm và nguồn lực thực hiện.

Trong khi các bên cân nhắc chi phí chuyển đổi, những quốc gia dễ bị tổn thương đang phải trả giá cho việc chậm hành động. Tổng thống Quần đảo Marshall Hilda Heine kể lại cảnh các rạn san hô tươi tốt quanh quê hương bị tẩy trắng chỉ sau vài tháng. Với những quốc đảo thấp, nước biển dâng còn đe dọa đất đai, sinh kế và nơi ở của cộng đồng.

Thủ tướng Barbados Mia Mottley cảnh báo việc vượt ngưỡng nóng lên 1,5°C không thể được coi là mục tiêu mới, mà là món nợ nhiệt độ các thế hệ sau phải gánh chịu. Khi tính toán lợi ích kinh tế, các chính phủ vì thế phải tính cả thiệt hại do tiếp tục phát thải, nhất là khi nhiều nước chịu hậu quả không đủ nguồn lực tự bảo vệ mình.