COPD - Không chỉ người hút thuốc mới mắc bệnh

Ô nhiễm không khí, khói bếp, bụi và hóa chất nghề nghiệp, khói thuốc thụ động cùng một số yếu tố từ thời thơ ấu cũng có thể góp phần làm tổn thương phổi. Nhận diện nguy cơ và phát hiện bệnh sớm có ý nghĩa quan trọng trong việc kiểm soát COPD.

COPD không chỉ liên quan đến thuốc lá 

COPD là bệnh phổi mạn tính gây hạn chế luồng khí, thường biểu hiện bằng khó thở, ho mạn tính, có thể khạc đờm và mệt mỏi. Bệnh thường tiến triển từ từ nên người bệnh có thể thích nghi với tình trạng giảm khả năng gắng sức và chỉ đi khám khi triệu chứng đã ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt.

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), COPD hiện là nguyên nhân gây tử vong đứng thứ ba trên toàn cầu, gây khoảng 3,4 triệu ca tử vong trong năm 2023, tương đương khoảng 6% tổng số ca tử vong trên thế giới. Tại Việt Nam, ước tính có khoảng 2 - 6% dân số mắc bệnh. Dù đây là căn bệnh có thể dự phòng và điều trị được, nhưng thực tế lại vô cùng khắc nghiệt bởi người dân rất khó cách ly hoàn toàn khỏi các yếu tố nguy cơ.

“COPD đã được đưa vào chương trình mục tiêu quốc gia bởi đây là một trong những bệnh lý hô hấp phổ biến nhất nhưng phác đồ điều trị vẫn gặp nhiều thách thức. Với tốc độ già hóa dân số nhanh chóng cùng tác động từ môi trường, số lượng bệnh nhân đang gia tăng mạnh mẽ, gây áp lực khủng khiếp lên hệ thống y tế”, PGS.TS.BS Vũ Văn Giáp - Phó Giám đốc Bệnh viện Bạch Mai, Viện trưởng Viện Đào tạo và Nghiên cứu Y dược Bạch Mai cho biết.

COPD là căn bệnh có thể dự phòng và điều trị được, nhưng thực tế lại vô cùng khắc nghiệt bởi người dân rất khó cách ly hoàn toàn khỏi các yếu tố nguy cơ.

Bên cạnh thuốc lá, người dân còn có thể tiếp xúc với nhiều yếu tố nguy cơ khác trong môi trường sống và làm việc. WHO xác định các yếu tố này gồm khói thuốc chủ động hoặc thụ động, bụi và hóa chất nghề nghiệp, ô nhiễm không khí trong nhà do đốt sinh khối hoặc than và ô nhiễm không khí ngoài trời. Một số yếu tố từ giai đoạn đầu đời như sinh non, phát triển phổi kém, nhiễm trùng hô hấp nặng hoặc tái diễn và hen từ thời thơ ấu cũng có thể liên quan đến nguy cơ COPD về sau.

Sự nguy hiểm của COPD nằm ở việc nó tích tụ âm thầm qua hàng thập kỷ hoặc tàn phá thần tốc qua những thói quen mới của thời đại. Đặc biệt, khói từ thuốc lá điện tử đang khiến căn bệnh này khởi phát sớm ở tuổi 30-35, thay vì 50-60 như trước đây.

4 triệu chứng 'kinh điển' cần đặc biệt lưu ý

Khó thở, ho kéo dài, khạc đờm là những triệu chứng thường gặp ở người mắc COPD.

PGS.TS.BS Vũ Văn Giáp chỉ ra 4 dấu hiệu “vàng” cần đặc biệt lưu tâm:

Ho mạn tính: Ho dai dẳng, tái đi tái lại nhiều lần trong năm... đây thường là dấu hiệu bị bỏ qua nhiều nhất.

Khạc đờm mạn tính: Lượng chất nhầy tiết ra nhiều hơn bình thường, kéo dài liên tục.

Khó thở: Ban đầu chỉ là hụt hơi khi leo cầu thang, tập thể dục, nhưng dần dần sẽ khó thở ngay cả khi thực hiện các sinh hoạt cá nhân như mặc quần áo.

Thở khò khè: Âm thanh rít lên khi thở, biểu hiện của đường dẫn khí bị thu hẹp đáng kể.

PGS.TS.BS Vũ Văn Giáp khuyến cáo, người có các biểu hiện ho kéo dài hoặc tái diễn, khạc đờm mạn tính, khó thở khi vận động, đặc biệt khi có tiền sử hút thuốc hoặc thường xuyên tiếp xúc với khói bụi, cần được khám chuyên khoa hô hấp thay vì tự điều trị kéo dài.

Điều đáng lưu ý là không thể chẩn đoán COPD chỉ dựa vào triệu chứng. Khi có triệu chứng hô hấp và yếu tố nguy cơ phù hợp, người bệnh cần được bác sĩ đánh giá và thực hiện đo chức năng hô hấp (hô hấp ký) để xác định tình trạng tắc nghẽn luồng khí.

Với người trẻ, càng cần tránh tâm lý cho rằng COPD là bệnh “chỉ gặp ở người già”. Tuổi trẻ không loại trừ nguy cơ, đặc biệt khi có các yếu tố bất lợi đối với sức khỏe phổi. Tuy nhiên, các triệu chứng ho, khò khè hay khó thở cũng có thể gặp trong nhiều bệnh lý hô hấp khác, vì vậy cần được thăm khám và đánh giá đúng nguyên nhân.

Bảo vệ phổi từ những yếu tố có thể thay đổi 

COPD hoàn toàn có thể điều trị và kiểm soát nhằm giảm triệu chứng, cải thiện chất lượng cuộc sống và hạn chế nguy cơ đợt cấp. WHO khuyến cáo các biện pháp như bỏ thuốc lá, tránh khói thuốc và ô nhiễm không khí, duy trì hoạt động thể lực và tuân thủ điều trị. Tùy tình trạng bệnh, người bệnh có thể được chỉ định thuốc, oxy liệu pháp hoặc phục hồi chức năng hô hấp.

Với người chưa mắc bệnh, phòng ngừa cần bắt đầu từ việc hạn chế tiếp xúc với các yếu tố gây hại cho phổi. Không hút thuốc; tránh khói thuốc thụ động; hạn chế tiếp xúc với khói, bụi và hóa chất nghề nghiệp; sử dụng phương tiện bảo hộ phù hợp tại nơi làm việc là những biện pháp thiết thực.

“Không nên chỉ nghĩ COPD là bệnh của người hút thuốc. Những người thường xuyên tiếp xúc với khói bụi, ô nhiễm cũng cần chú ý các triệu chứng hô hấp và chủ động kiểm tra khi có bất thường”, PGS.TS.BS Vũ Văn Giáp khuyến cáo.