Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam: Tháo gỡ điểm nghẽn, đổi mới quản lý tài nguyên khoáng sản

Đây đều là những nội dung có tác động trực tiếp đến hiệu quả quản lý nhà nước, tiến độ triển khai dự án và khả năng khai thác, sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên khoáng sản tại khu vực, phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Hội nghị ngành Công Thương khu vực miền Trung - Tây Nguyên lần thứ XII năm 2026 được tổ chức trong hai ngày 9 - 10/11 tại tỉnh Quảng Ngãi, với sự tham dự của đại diện Bộ Công Thương, lãnh đạo các địa phương, Sở Công Thương 11 tỉnh, thành phố cùng các hiệp hội và cộng đồng doanh nghiệp.

Trong khuôn khổ hội nghị, phiên chuyên đề ngày 9/11 tập trung trao đổi nghiệp vụ trong các lĩnh vực điện, công nghiệp, khoáng sản và thương mại - dịch vụ; đồng thời ghi nhận, giải đáp những khó khăn, vướng mắc từ thực tiễn quản lý tại địa phương.

Hội nghị ngành Công Thương khu vực miền Trung - Tây Nguyên lần thứ XII năm 2026 được tổ chức trong hai ngày 9 - 10/11 tại tỉnh Quảng Ngãi.

Đối với lĩnh vực địa chất và khoáng sản, ông Trần Phương, Phó Cục trưởng Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam đã trực tiếp trao đổi, làm rõ sáu nhóm vấn đề được các tỉnh, thành phố quan tâm. Đây đều là những nội dung có tác động trực tiếp đến hiệu quả quản lý nhà nước, tiến độ triển khai dự án và khả năng khai thác, sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên khoáng sản tại khu vực.

Hoàn thiện thể chế, thống nhất cách hiểu và thực thi pháp luật

Một trong những nội dung trọng tâm được Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam đề cập là xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật về địa chất và khoáng sản. Đây được xem là nền tảng quan trọng để xử lý những bất cập phát sinh trong thực tiễn, bảo đảm công tác quản lý tài nguyên ngày càng đồng bộ, minh bạch và phù hợp với yêu cầu phát triển mới.

Thực hiện chỉ đạo tại Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị, Bộ Công Thương đang tập trung xây dựng dự án Luật Địa chất và Khoáng sản (sửa đổi), thay thế Luật Khoáng sản năm 2010. Cục đang hoàn thiện hồ sơ đề xuất chính sách và dự kiến trong tháng 11/2026 sẽ gửi lấy ý kiến chính thức của 11 tỉnh, thành phố khu vực miền Trung - Tây Nguyên.

Việc sửa đổi luật không chỉ nhằm hoàn thiện các quy định quản lý mà còn tạo cơ sở pháp lý thống nhất cho hoạt động điều tra cơ bản địa chất, thăm dò, khai thác và sử dụng khoáng sản. Đặc biệt, ý kiến từ các địa phương có ý nghĩa quan trọng bởi đây là cấp trực tiếp tổ chức thực hiện, thường xuyên tiếp nhận và xử lý những tình huống phát sinh trong quá trình quản lý.

Cục đề nghị các địa phương chủ động rà soát, tổng hợp những khó khăn, vướng mắc từ thực tiễn, tập trung vào các vấn đề có tính phổ biến và tác động lớn để đóng góp ý kiến có chất lượng. Việc tham gia ngay từ giai đoạn xây dựng chính sách sẽ góp phần hạn chế những khoảng trống pháp lý, tránh tình trạng quy định ban hành nhưng khó triển khai hoặc thiếu thống nhất trong áp dụng.

Bên cạnh hoàn thiện thể chế, vấn đề đấu giá quyền khai thác khoáng sản cũng được đại diện Cục giải đáp cụ thể. Trước những ý kiến liên quan đến sự tương thích giữa Luật Địa chất và Khoáng sản với Luật Đấu giá tài sản, Bộ Công Thương khẳng định các quy định hiện hành không có sự mâu thuẫn.

Theo điểm a khoản 1a Điều 36 Luật Đấu giá tài sản, đối với đấu giá quyền khai thác khoáng sản mà giá khởi điểm không xác định bằng số tiền tuyệt đối, tiền đặt trước được xác định theo pháp luật về địa chất và khoáng sản, tính theo tỷ lệ phần trăm tiền cấp quyền khai thác khoáng sản.

Trên cơ sở đó, mức tiền đặt trước từ 10% đến 50%; riêng đối với khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường như cát, sỏi lòng sông, đất lấp là từ 20% đến 50%, được xác định phù hợp với quy định pháp luật hiện hành. Cục đề nghị các Sở Công Thương căn cứ quy định này để tổ chức thực hiện thống nhất.

Ông Trần Phương, Phó Cục trưởng Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam phát biểu tại Hội nghị.

Việc làm rõ căn cứ pháp lý có ý nghĩa thiết thực đối với địa phương, nhất là trong quá trình tổ chức đấu giá quyền khai thác khoáng sản. Khi quy trình và cách hiểu pháp luật được thống nhất, hoạt động đấu giá sẽ có cơ sở triển khai minh bạch hơn, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên và hạn chế những vướng mắc về thủ tục.

Chuyển đổi số, nâng cao hiệu quả giám sát hoạt động khai thác

Một điểm đáng chú ý trong nội dung tham luận là định hướng xây dựng Cơ sở dữ liệu quốc gia về địa chất và khoáng sản, từng bước chuyển đổi phương thức quản lý mỏ từ thủ công sang quản lý dựa trên dữ liệu số.

Theo Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam, Cơ sở dữ liệu quốc gia về địa chất đang hoàn thiện những khâu cuối cùng, dự kiến đưa vào vận hành trong năm 2026 đối với mảng dữ liệu địa chất. Dữ liệu quản lý mỏ và khoáng sản sẽ được đưa vào khai thác trong năm tiếp theo.

Đây không đơn thuần là việc số hóa hồ sơ, tài liệu mà còn là sự thay đổi căn bản trong phương thức quản lý. Thay vì chủ yếu dựa vào các báo cáo giấy định kỳ 6 tháng hoặc một năm, hệ thống quản lý mới hướng tới cập nhật dữ liệu hằng ngày theo thời gian thực. Mỗi mỏ khoáng sản sẽ được định danh số, tạo điều kiện theo dõi thường xuyên tình hình khai thác và kiểm soát chính xác hơn sản lượng thực tế.

Đáng chú ý, dữ liệu số sẽ hỗ trợ phân luồng quản lý các mỏ theo nhóm xanh, vàng, đỏ. Cách tiếp cận này cho phép cơ quan quản lý nhận diện mức độ rủi ro, tập trung nguồn lực kiểm tra vào những khu vực có nguy cơ cao thay vì áp dụng phương thức kiểm tra dàn trải.

Về bản chất, chuyển đổi số giúp chuyển hoạt động quản lý từ trạng thái bị động, phụ thuộc nhiều vào báo cáo của doanh nghiệp sang giám sát thường xuyên dựa trên dữ liệu. Khi thông tin được cập nhật kịp thời và có khả năng đối chiếu, cơ quan quản lý sẽ có thêm công cụ phát hiện bất thường trong hoạt động khai thác, hạn chế nguy cơ khai thác vượt công suất, sai phạm về sản lượng và thất thoát tài nguyên.

Đối với các địa phương miền Trung - Tây Nguyên, nơi có hoạt động khai thác nhiều loại khoáng sản phục vụ công nghiệp, xây dựng và chế biến, việc hình thành hệ thống dữ liệu thống nhất còn tạo điều kiện nâng cao chất lượng tham mưu, hoạch định chính sách và phối hợp quản lý giữa Trung ương với địa phương.

Cùng với xây dựng cơ sở dữ liệu, công tác tập huấn nghiệp vụ chuyên môn tiếp tục được chú trọng. Bộ Công Thương đã hoàn thành các khóa tập huấn pháp luật địa chất, khoáng sản cho 34 tỉnh, thành phố, trong đó đã tổ chức tại Quảng Ngãi cho 3 tỉnh. Dự kiến cuối tháng 11 và đầu tháng 12/2026, Bộ tiếp tục tổ chức tập huấn cho các tỉnh khu vực miền Trung nhằm cập nhật những quy định mới tại Luật số 21/2024/QH15.

Đây là hoạt động cần thiết nhằm củng cố năng lực thực thi pháp luật, nhất là trong bối cảnh yêu cầu quản lý ngày càng cao và mô hình tổ chức chính quyền địa phương có những thay đổi. Việc trang bị kiến thức, nghiệp vụ thống nhất sẽ góp phần hạn chế cách hiểu khác nhau, nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan chuyên môn.

Quang cảnh Hội nghị ngành Công Thương khu vực miền Trung - Tây Nguyên lần thứ XII năm 2026.

Điều chỉnh quy hoạch, hài hòa lợi ích khai thác khoáng sản và phát triển kinh tế

Một trong những vướng mắc có ảnh hưởng trực tiếp đến không gian phát triển của địa phương là tình trạng chồng lấn giữa quy hoạch khoáng sản với quy hoạch cụm công nghiệp, khu dân cư và các dự án hạ tầng kinh tế - xã hội.

Thực tế, khi một khu vực được xác định trong quy hoạch khoáng sản nhưng đồng thời có nhu cầu phát triển công nghiệp, đô thị hoặc xây dựng công trình hạ tầng trọng điểm, địa phương sẽ phải đối mặt với bài toán cân đối giữa bảo vệ tài nguyên và khai thác các cơ hội đầu tư. Nếu không được xử lý phù hợp, tình trạng chồng lấn có thể làm kéo dài quá trình chuẩn bị dự án, ảnh hưởng đến tiến độ thu hút đầu tư và sử dụng đất đai.

Trao đổi tại hội nghị, đại diện Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam cho biết ngày 8/11/2026, Bộ trưởng Bộ Công Thương đã trình Thủ tướng Chính phủ dự thảo điều chỉnh Quy hoạch thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng các loại khoáng sản theo Quyết định số 866/QĐ-TTg.

Trong quá trình rà soát, Bộ Công Thương đã đề xuất đưa ra khỏi quy hoạch những khu vực không có khoáng sản, đặc biệt là bô-xít; các khu vực chồng lấn với khu dân cư và những dự án phát triển kinh tế - xã hội, hạ tầng trọng điểm của địa phương.

Đối với những vị trí chưa thể loại trừ hoàn toàn, Bộ Công Thương sẽ phối hợp với địa phương tiếp tục đánh giá, so sánh hiệu quả kinh tế giữa phương án khai thác khoáng sản và phương án triển khai các dự án phát triển kinh tế - xã hội để tìm giải pháp xử lý hài hòa.

Cách tiếp cận này cho thấy yêu cầu quản lý quy hoạch khoáng sản cần được đặt trong mối quan hệ tổng thể với quy hoạch phát triển không gian, hạ tầng và các ngành kinh tế. Tài nguyên khoáng sản cần được bảo vệ, khai thác hợp lý, nhưng việc sử dụng tài nguyên cũng phải tính đến hiệu quả tổng thể và lợi ích phát triển lâu dài của địa phương.

Cùng với đó, Cục cũng làm rõ quy định về triển khai các dự án trong khu vực dự trữ khoáng sản quốc gia. Theo khoản 1 Điều 33 Luật Địa chất và Khoáng sản, các dự án quan trọng quốc gia, dự án trọng điểm được triển khai bình thường, không phụ thuộc vào thời hạn dự trữ khoáng sản. Các dự án vì lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng được phép thực hiện khi có sự đồng ý của Bộ trưởng Bộ Công Thương. Đối với những dự án phát triển kinh tế - xã hội khác, việc triển khai được xem xét nếu thời gian thực hiện dự án ngắn hơn thời gian dự trữ khoáng sản đã được phê duyệt.

Những quy định này góp phần làm rõ cơ chế xử lý các trường hợp sử dụng đất trong khu vực dự trữ khoáng sản, tạo cơ sở pháp lý để địa phương chủ động hơn trong triển khai dự án, đồng thời vẫn bảo đảm yêu cầu dự trữ nguồn tài nguyên cho tương lai.

Tăng cường phối hợp, đưa chính sách vào thực tiễn

Sáu nhóm vấn đề được Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam trao đổi tại hội nghị cho thấy những yêu cầu ngày càng toàn diện đối với công tác quản lý địa chất và khoáng sản: từ hoàn thiện thể chế, tổ chức đấu giá, xây dựng cơ sở dữ liệu đến điều chỉnh quy hoạch, đào tạo nghiệp vụ và tháo gỡ vướng mắc trong triển khai dự án.

Điểm chung của các giải pháp là hướng tới quản lý tài nguyên dựa trên cơ sở pháp lý rõ ràng, dữ liệu đầy đủ và sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan Trung ương với chính quyền địa phương. Trong đó, hoàn thiện pháp luật tạo hành lang cho hoạt động quản lý; chuyển đổi số cung cấp công cụ giám sát; điều chỉnh quy hoạch giúp phân bổ hợp lý không gian tài nguyên; còn tập huấn và trao đổi nghiệp vụ bảo đảm các quy định được thực thi thống nhất.

Đối với các tỉnh, thành phố miền Trung - Tây Nguyên, đây là những vấn đề có ý nghĩa thiết thực trong bối cảnh nhu cầu khoáng sản phục vụ xây dựng hạ tầng, phát triển công nghiệp và các dự án đầu tư ngày càng lớn. Việc tháo gỡ vướng mắc cần đi đôi với nâng cao trách nhiệm quản lý, bảo đảm khai thác đúng quy hoạch, đúng giấy phép, tiết kiệm tài nguyên và hạn chế tác động tiêu cực đến môi trường.

Hội nghị ngành Công Thương khu vực miền Trung - Tây Nguyên lần thứ XII năm 2026 vì vậy không chỉ là diễn đàn trao đổi nghiệp vụ mà còn là cầu nối để các cơ quan quản lý Trung ương nắm bắt sát hơn những vấn đề phát sinh tại địa phương. Những giải đáp và định hướng của Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam góp phần tạo sự thống nhất trong nhận thức, tháo gỡ khó khăn trong tổ chức thực hiện và mở ra hướng tiếp cận mới đối với quản lý tài nguyên khoáng sản, để nguồn lực địa chất và khoáng sản thực sự trở thành động lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội bền vững của khu vực miền Trung - Tây Nguyên.