Củng cố 'lá chắn' luật pháp quốc tế vững chắc để ngăn ngừa thảm họa xung đột toàn cầu
Thế giới đang chứng kiến một nghịch lý đầy lo âu của thời đại: trong khi toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế đã trở thành dòng chảy hiện hữu và hòa bình, hợp tác, phát triển là khát vọng chung của nhân loại, thì bức tranh địa chính trị toàn cầu lại phủ đầy những gam màu u ám của bất ổn, chia rẽ và xung đột vũ trang. Chưa bao giờ kể từ sau Chiến tranh Lạnh, nền hòa bình và an ninh thế giới lại đứng trước những thử thách sinh tử như hiện nay.
Từ cuộc xung đột kéo dài và khốc liệt giữa Nga và Ukraine làm đảo lộn cấu trúc an ninh châu Âu, vòng xoáy bạo lực chưa có hồi kết tại Dải Gaza, cho đến những căng thẳng leo thang đầy nguy hiểm quanh điểm nóng Iran…, các lò lửa chiến tranh không chỉ cướp đi sinh mạng của hàng trăm nghìn người, phá hủy hàng trăm công trình kiến trúc văn hóa, dân sinh, đẩy hàng triệu người dân không còn nhà cửa, vào cảnh đói rách, mất kế sinh nhai, không những làm đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu mà còn khiến nhân loại tiến gần hơn tới bờ vực của một cuộc đối đầu trực diện giữa các cường quốc. Đáng báo động hơn, bóng ma của một thảm họa hạt nhân – điều từng được coi là lằn ranh đỏ tuyệt đối – đang bị khơi lại bởi những tính toán răn đe quân sự, đe dọa trực tiếp đến sự tồn vong của cả loài người.

Khói bốc lên sau một vụ không kích của Israel vào Dải Gaza.
Nhìn thẳng vào bản chất của cuộc khủng hoảng an ninh toàn cầu hiện nay, có thể thấy nguyên nhân sâu xa không nằm ở sự thiếu vắng các thiết chế quốc tế, mà ở chỗ vai trò, hiệu lực thực thi của các cơ chế gìn giữ hòa bình – đặc biệt là Hội đồng Bảo an Liên Hợp quốc – đang bị suy yếu nghiêm trọng, trong khi luật pháp quốc tế và Hiến chương Liên Hợp quốc không được tôn trọng một cách thực chất. Và khi chủ nghĩa đơn phương, chính trị cường quyền và tư duy “tiêu chuẩn kép” trỗi dậy, luật pháp quốc tế bị diễn giải tùy tiện để phục vụ lợi ích địa chính trị cục bộ. Đặc biệt cơ chế quyền phủ quyết tại Hội đồng Bảo an nhiều khi trở thành rào cản khiến cơ quan quyền lực nhất về an ninh toàn cầu rơi vào thế bế tắc, bất lực trước các hành vi sử dụng hoặc đe dọa sử dụng vũ lực, can thiệp thô bạo vào chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ của các quốc gia độc lập.
Trước nguy cơ thế giới rơi vào vòng xoáy bất ổn mất kiểm soát, việc bảo đảm hòa bình, ổn định và an ninh quốc tế đòi hỏi cộng đồng quốc tế phải chuyển từ những tuyên bố mang tính biểu tượng sang những giải pháp căn cơ, đồng bộ và mang tính ràng buộc thực chất, cụ thể:
Thứ nhất, khôi phục và đề cao tính tối thượng của Hiến chương Liên Hợp quốc và luật pháp quốc tế. Mọi quốc gia, không phân biệt quy mô, tiềm lực kinh tế hay sức mạnh quân sự, đều phải bình đẳng trước pháp luật quốc tế. Các nguyên tắc nền tảng như tôn trọng độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, không can thiệp vào công việc nội bộ và giải quyết mọi tranh chấp bằng biện pháp hòa bình phải là thước đo duy nhất cho hành xử quốc tế. Cần kiên quyết bác bỏ mọi mưu toan áp đặt luật chơi riêng, “đàm phán trên đầu các quốc gia khác” hay dùng sức mạnh quân sự để thay đổi hiện trạng biên giới, lãnh thổ.
Thứ hai, cải tổ mạnh mẽ Liên Hợp quốc, nâng cao hiệu lực và tính đại diện của Hội đồng Bảo an. Để Hội đồng Bảo an thực sự là “người gác đền” của hòa bình thế giới, cần thúc đẩy tiến trình cải tổ theo hướng dân chủ, minh bạch và phản ánh đúng tương quan lực lượng của thế giới đa cực hiện nay. Đặc biệt, cần xây dựng cơ chế kiểm soát và hạn chế việc lạm dụng quyền phủ quyết trong các tình huống liên quan đến tội ác chiến tranh, diệt chủng hoặc các cuộc khủng hoảng đe dọa nghiêm trọng đến hòa bình nhân loại, bảo đảm Hội đồng Bảo an có thể hành động kịp thời và hiệu quả để ngăn chặn xung đột từ sớm, từ xa.
Thứ ba, củng cố cơ chế kiểm soát vũ khí và chống phổ biến vũ khí hạt nhân toàn cầu. Trong bối cảnh nhiều hiệp ước kiểm soát vũ khí chiến lược bị đình chỉ hoặc xói mòn, các cường quốc hạt nhân cần thể hiện trách nhiệm cao nhất trước vận mệnh nhân loại thông qua việc nối lại đối thoại chiến lược, cam kết không sử dụng vũ khí hạt nhân trước và thiết lập các cơ chế minh bạch hóa, giảm thiểu rủi ro tính toán sai lầm. Hòa bình không thể được xây dựng trên sự cân bằng của nỗi sợ hãi hạt nhân.
Thứ tư, phát huy vai trò của chủ nghĩa đa phương và các tổ chức khu vực trong phòng ngừa, hóa giải xung đột. Bên cạnh vai trò trung tâm của Liên Hợp quốc, cần tăng cường sự gắn kết và tiếng nói của các tổ chức khu vực như ASEAN, Liên minh châu Âu (EU), Liên minh châu Phi (AU)… trong việc xây dựng lòng tin chiến lược, thúc đẩy ngoại giao phòng ngừa và hình thành các cấu trúc an ninh mở, bao trùm. Chính tiếng nói độc lập, khách quan và trách nhiệm của các quốc gia vừa và nhỏ sẽ tạo nên lực đẩy quan trọng để kiềm chế xu hướng đối đầu nước lớn.

Iran chịu thiệt hại nặng nề về hạ tầng do xung đột. Ảnh: Reuters
Trải qua những mất mát, hy sinh to lớn trong lịch sử trường kỳ đấu tranh giành độc lập dân tộc, Việt Nam thấu hiểu sâu sắc giá trị vô giá của hòa bình và sức mạnh bảo vệ của công lý quốc tế. Kiên định đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, hòa bình, hữu nghị, hợp tác và phát triển, Việt Nam luôn nhất quán ủng hộ việc giải quyết mọi tranh chấp quốc tế bằng biện pháp hòa bình trên cơ sở Hiến chương Liên Hợp quốc và luật pháp quốc tế; đồng thời tích cực đóng góp thực chất vào các cơ chế đa phương, từ việc tham gia lực lượng gìn giữ hòa bình Liên Hợp quốc đến việc chủ động chuẩn bị cho Năm APEC Việt Nam 2027, góp phần kiến tạo môi trường hòa bình, ổn định và thịnh vượng chung.
Hòa bình nhân loại không phải là món quà tự nhiên mà có, càng không thể là sự ban phát hay thỏa hiệp nhất thời giữa các cường quốc. Chỉ khi Hiến chương Liên Hợp quốc thực sự trở thành "hiến pháp" tối cao của quan hệ quốc tế và được mọi quốc gia, đặc biệt là các nước lớn nghiêm túc tuân thủ bằng hành động thực tiễn, thế giới mới có thể đẩy lùi bóng ma chiến tranh, ngăn chặn thảm họa hạt nhân và giữ vững tương lai hòa bình, phát triển, thịnh vượng cho các thế hệ mai sau.
